ვიქტორ ნოზაძე
75 წლის 24 აპრილს, დილით, ხანმოკლე ავადმყოფობის შემდეგ საფრანგეთში, ქალაქ არპაჟონის საავადმყოფოში 82 წლისა გარდაიცვალა ცნობილი მეცნიერი-რუსთველოლოგი ვიქტორ ნოზაძე. ანდერძის თანახმად, 26 აპრილს, დაკრძალეს პარიზთან ახლომდებარე დაბა ლევილის ქართველთა სასაფლაოზე.
...ვიქტორ ნოზაძე დაიბადა 1893 წლის 17 სექტემბერს, ზემო იმერეთის სოფელ წირქვალში, საჩხერის მახლობლად.
მის დედ-მამას - ივანე ნოზაძესა და აღათი გაფრინდაშვილის ასულს ოთხი შვილი ჰყავდათ: ვიქტორი, მარო, გიორგი და პავლე (პალიკო). ამათგან მარო (ივანე მაჭავარიანის მეუღლე) შედარებით ადრე გარდაიცვალა, პავლე (პალიკო) ნოზაძე
20-30-იან წლებში საკმაოდ ცნობილ ფუტურისტ პოეტად ითვლებოდა1 რომელიც
1937 წელს იქნა რეპრესირებული, ხოლო ვიქტორი და გიორგი ემიგრაციაში მოხვდნენ...
პირველდაწყებითი სწავლა ვიქტორ ნოზაძემ საჩხერის ორკლასიან სასწავლებელში მიიღო, რომლის დამთავრების შემდეგ მშობლებმა ის შეიყვანეს ჭიათურის სამოქალაქო სასწავლებელში, აქედან კი მიჰყავთ ქუთაისში, სადაც ვიქტორმა
1910 წელს ჩააბარა გამოცდები ქართული გიმნაზიის მეექვსე კლასში. ამ დროს გიმნაზიის დირექტორი იყო ცნობილი ქართველი პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე იოსე,ოცხელი, რომელიც მაღალი პატრიოტული
სულისკვეთებით ზრდიდა თავის მოწაფეებს.
ქუთაისის ქართულ გიმნაზიაში სწავლის ბედნიერ წლებზე და გიმნაზიის დირექტორ იოსე,ოცხელზე ვ. ნოზაძემ დაგვიტოვა მშვენიერი მოგონება2.
გიმნაზიაში ვიქტორი ერთ-ერთ საუკეთესო მოწაფედ ითვლებოდა.
მისი ძმა გიორგი იგონებს:
„ვიქტორი ცხრა წლით ჩემზე უფროსი იყო. მე რომ ქუთაისის ქართული გიმნაზიის უმცროს კლასში შემიყვანეს, მას იგივე გიმნაზია დამთავრებული ჰქონდა. როდესაც მასწავლებელმა იასონ ნიკოლაიშვილმა ჩემი გვარი სასკოლო ჟურნალში ამოიკითხა,
მკითხა:
- ვიქტორი შენი ძმა ხომ არ არის?
როდესაც პასუხი მოვახსენე, გაიღიმა და მითხრა:
- იმედი მაქვს სწავლაშიც მას დაემსგავსები. - შემდეგ მიუბრუნდა მოწაფეებს და მიმართა:
ამ ბიჭის ძმა იყო ჩვენი გიმნაზიის სიამაყე. წაბაძეთ მას! ისწავლეთ კარგად და რომ გაიზრდებით, მშობლებს და სამშობლოს გამოადგებით...
...იმდროინდელი რუსული სამოსწავლო
ადმინისტრაცია ქართულ გიმნაზიას ალმაცერად უყურებდა. ბრალდება იყო: რუსულ ენას საკმარისად
არ ეუფლებიანო.
ყოველ წელს, კავკასიური მასშტაბით,
ხდებოდა კონკურსი რუსულ თემაზე და მოხდა უცნაური ამბავი: ამ კონკურსში ვიქტორმა პირველი ადგილი დაიკავა. ამით ასწია პრესტიჟი ქართული გიმნაზიის. ქუთათურებში თურმე ამ ამბავმა დიდი სიხარული გამოიწვია.
ვიქტორს ახალგაზრდობიდან სიკვდილამდე ჰქონდა გატაცება, ჟინი წერისა. ერთხელ მეგობრებთან საუბრის დროს უთქვამს: „ასეა ჩემი ბუნება, მელანი რომ არ მქონდეს, ჩემი სისხლით დავწერდიო“3.
1913 წელს ვიქტორ ნოზაძემ ოქროს მედლით დაამთავრა ქუთაისის ქართული გიმნაზია და „სწავლას აგრძელებს მოსკოვის უნივერსიტეტის ფილოლოგიურ (ზოგი ცნობით, იურიდიულ, გ. შ.) ფაკულტეტზე. სწავლასთან ერთად ის ებმება რევოლუციურ მოძრაობაში
და აქტიურ არალეგალურ მუშაობას ეწევა.
1917 წლის თებერვლის დროს ის დიდხანს არ რჩება მოსკოვში და საქართველოს მოაშურებს. მაისში ვიქტორი უკვე ტფილისშია და სოციალ-დემოკრატების გაზეთ „ერთობა“-ში თავის შთაბეჭდილებებს ათავსებს თებერვლის რევოლუციაზე. ტფილისიდან პარტია მას ქუთაისში აგზავნის პარტიულ პრესის ხელმძღვანელად. ხოლო 1919 წლის ბოლოს, ვიქტორ ნოზაძეს სხვა 70 ახალგაზრდასთან ერთად დამოუკიდებელი საქართველოს მთავრობა აგზავნის საზღვარგარეთ სწავლის გასაგრძელებლად“4. გაზეთ „ერთობაში“ ვ. ნოზაძე თურმე წერილებს „მოსკოველის“
ხელმოწერით ათავსებდა,
ქუთაისში ფაქტიურად რედაქტორობდა ადგილობრივ გაზეთ „სოციალ-დემოკრატს“, ხოლო შემდეგ თბილისში მიბრუნებისას ერთხანს მთავრობის გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკის“ რედაქტორიც იყო.
ერთი ავტორის სიტყვით: „...მთავრობამ გამოიტანა გადაწყვეტილება ქართველი ახალგაზრდების მთელი ჯგუფის საზღვარგარეთ, სახელდობრ, ევროპაში გაგზავნის შესახებ, რომელიც, ევროპიული ცოდნით შეიარაღებული, უნდა დახმარებოდა მთავრობას მომავალში,
სახელმწიფო მმართველობის საქმეში. ამ გადაწყვეტილებით ნაგულისხმევი ახალგაზრდების ჯგუფი, დაახლოვებით 70 პირის შემადგენლობით კიდეც გაემგზავრა
ევროპისაკენ 1920 წლის დასაწყისში. ეს ჯგუფი განაწილდა მთელ ევროპაზე, მაგრამ მისმა დიდმა უმრავლესობამ აირჩია გერმანია.
ქართველ ახალგაზრდობის ზევით აღნიშნული ჯგუფიდან რამდენიმე პირი, მათ შორის, ვიქტორ ნოზაძე გაემგზავრა ლონდონისკენ (1920 წელს ლონდონიდან მოწერილი ვ. ნოზაძის რამდენიმე წერილი ამას წინათ გამოქვეყნდა „ლიტ. საქართველოში“, 5. VIII. 1988. გ. შ.), მაგრამ სულ მალე... ვიქტორი იძულებული გახდა ლონდონიდან
გადასულიყო ბერლინში, საიდანაც უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ 1928 წელს გადასახლდა პარიზში. აქ მან დაიწყო რედაქტორული და ჟურნალისტური მოღვაწეობა; გამოსცა ჯერ სხვებთან ერთად ჟურნალ „ორნატის“ რამდენიმე ნომერი, აგრეთვე, სხვა ჟურნალებიც,
და შემდეგ ხელი მოჰკიდა (ი. მანწკავასა და ედ. პაპავასთან ერთად, გ. შ.) დიდფორმატიანი ლიტერატურულ-მეცნიერული და პოლიტიკური ჟურნალის „კავკასიონის“ გამოცემას, რომლის გამომცემელი, რედაქტორი, კორექტორი,
ავტორ-თანამშრომელი, ამწყობი და ექსპედიტორი, ერთსა და იმავე დროს თვითონ ვიქტორი იყო სიკვდილამდე“5.
ექვს ათეულ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ვიქტორ ნოზაძე თავაუღებლივ დღე-და-ღამ ფუტკარივით შრომით ემსახურა ქართულ კულტურას -
ისტორიას, ლიტერატურას, პოლიტიკას, პუბლიცისტიკას, საგამომცემლო საქმეს თუ ჟურნალისტიკას... მან თავის ხალხს დაუტოვა უმდიდრესი მემკვიდრეობა, რომლის სათანადო აღნუსხვა-დაფასება მომავლის საქმეა!
სამართლიანად წერს ერთი მისი თანამედროვე: „მთელი შენი სიცოცხლე საქართველოს საქმეს შეალიე, შენ სხვა ცხოვრება არ გქონია, არ გეცალა პირადი ბედნიერებისათვის, შესანიშნავი გაკვეთილი დაგვიტოვე იმისა, თუ როგორ თავდადებით
უნდა ემსახუროს ყოველი პატიოსანი ქართველი თავის წმინდა მოვალეობას.
ვაჟკაცურად დაასრულე გზა ლამაზი, შინაარსიანი ცხოვრების“6.
გიორგი ნოზაძე გვაწვდის ძლიერ საყურადღებო ცნობებს ვიქტორ ნოზაძის ფსევდონიმების შესახებ, რომელიც გვეხმარება
დავადგინოთ სხვადასხვა
ჟურნალ-გაზეთში გაფანტული მისი წერილების ავტორობა:
„მის ბიბლიოთეკაში შეკინძული და შენახულია მის მიერ გამოცემული ჟურნალ-გაზეთები. აქედან აღვადგინე ვიქტორ ნოზაძის ფსევდონიმები. ახლა, როდესაც ის ამ ქვეყნად აღარ არის, შესაძლებელია მისი გამოქვეყნება და ვფიქრო,ინტერესმოკლებული არ იქნება. ესენია: ბ. ვარდანი, ბ. ბებურიშვილი, ვ. სოსანი, მოძველი, ნიკრისელი, თამაზ ჩილაია, ლიკსუსი, დონაური და ალბათ სხვაც, რომელთა აღდგენა ვერ შევძელი“ (იხ. „კავკასიონი“, XVIII, 1976, გვ. 12).
ჩვენ საშუალება მოგვეცა გაგვეგო ვიქტორ ნოზაძის სხვა ფსევდონიმებიც, სახელდობრ, თამარ ვარდანიძე და მკითხველი (შდრ. „კავკასიონი“, XXI, პარიზი, 1986, გვ. 88-90).
* * *
საინტერესოა ვიცოდეთ, როდის, სად და რა შემთხვევის გამო დაიწყო ვიქტორ ნოზაძემ თავისი რუსთველოლოგიური ნაშრომების წერა. ამის შესახე,სანდო ცნობებს გვაწვდის მისი ახლო მეგობარი და თანამშრომელი მიხეილ ქავთარაძე:
„ვიქტორ ნოზაძემ ვეფხისტყაოსნის „ჩხრეკანი“, ასე ეძახდა იგი თავის სამუშაოს, ბერლინში დაიწყო, ომის უკანასკნელ წლებში. მაშინ მას გარკვეული გეგმა ამ მუშაობისათვის ჯერ კიდევ არ ჰქონდა. საერთოდ ამ საქმის დასაწყისი, ასე ვთქვათ, „ლოღიკური შემთხვევა“ იყო. ლოღიკური -
იმიტომ, რომ ის, რაც მან გააკეთა, სწორედ მოსალოდნელია მისგვარი ტიპის კაცისაგან, ხოლო შემთხვევა ის იყო, რომ მას ხელთა ჰქონდა ვეფხისტყაოსნის ინგლისური თარგმანი მარჯორი უორდროპისა. ვიქტორმა თარგმანისა და ორიგინალის შედარებით დაიწყო მისი „ჩხრეკანი“. ეს მისთვის, თითქმის დროის მოკვლა და გონიერი გართობა იყო. თავიდანვე მისი ყურადღება მიიპყრო იმან, თუ როგორ არის ინგლისურად თარგმნილი სხვა და სხვა ტერმინები, ცნობები, გამოთქმები.
ძებნის დროს შენიშნა მან ვეფხისტყაოსანში, რომ ფერს ასე დიდი ადგილი უკავია და ამ მოვლენას დაარქვა მან „ფერთამეტყველება“, რაც შემდეგში მისი წიგნის სათაურად გადაიქცა. ხოლო სიტყვა „მეტყველების“ ქართულ ენაში არსებულმა გამოყენებამ, მას საშუალება მისცა იგივე სიტყვა სხვა, შემდეგი ტომების სათაურებშიც გამეორებულიყო“7.
აქვე მიხ. ქავთარაძე ერთ კომიკურ სიუჟეტსაც მოგვითხრობს: „ცნობილია, რომ ინგლისური ენის სწორი კილოს დაუფლება უცხოელისათვის ფრიად ძნელია. ვიქტორს, საერთოდ, დიქცია არ უვარგოდა და მისი ინგლისური გამოთქმა რა უნდა ყოფილიყო. და აი, ერთხელ, როდესაც ვიქტორი უორდროპის თარგმანიდან ადგილებს იწერდა და ამისათვის ტექსტის საჭირო ადგილს ხმამაღლა კითხულობდა, მის შორიახლო მჯდომმა დიასახლისმა, რომელიც ამერიკელი გერმანელი იყო, თავის ქალიშვილს გადაუჩურჩულა: „ყური დაუგდე! როგორ წარმოვიდგენდი, რომ თურმე ქართული ინგლისურს ჰგვანებიაო“.
როგორ მუშაობდა ვიქტორ ნოზაძე? მოვუსმინოთ კვლავ მიხ. ქავთარაძეს:
სამხრეთ ამერიკიდან ჯერ ესპანეთში (1960 წ.), ხოლო 1963 წელს „საფრანგეთში დაბრუნებული ვიქტორ ნოზაძე, ისევ თავის ძმის, გიორგის ოჯახში ცხოვრობდა,
სადაც მას ნივთიერად ძმის მიერ უზრუნველყოფილს და მორალურად მთელი პარიზის ქართველობის მიერ მხარდაჭერილს, თავისი მუშაობისათვის ნორმალური და წამახალისებელი პირობები ჰქონდა. უკანასკნელ წლებში, ნოზაძეები პარიზიდან ლევილის ქართულ მამულში გადმოსახლდნენ. ქართული სტამბაც ამავე მამულში მდგარ ერთ-ერთ შენობაშია მოთავსებული. ასე რომ, მისი მძიმე მუშაობა - ლინოტიპზე ტექსტის აწყობა, იმით მაინც შეუმსუბუქდა, რომ მისი მეორე სართულზე მყოფი ოთახიდან ქვევით ჩამოსულს სტამბამდე მისასვლელად ორი წუთი-ღა სჭირდებოდა.
ვიქტორის ოთახის ფანჯრები ხევისაკენ დაქანებულ ბაღს გადაჰყურებდა, რომლის გაღმა ტყიანი გორაკები მოჩანს და ამ ოთახში ჩაკეტილი მუშაობდა იგი. თავი რომ მარტო არ ეგრძნო, მის კალმის წრიპინს და ფურცლების შრიალს, ორ გალიაში ჩასმული ორი წყვილი ჩიტი ეხმაურებოდა, რომელთაგან ერთი წყვილი იაპონური ბულბულებისა იყო, მეორე წყვილის ჯიში არ ვიცი.
მის ფანჯრებზე გარეთა მხრიდან ზარი იყო მიმაგრებული, ზარის ბაწარი ქვეითა სართულამდე ეშვებოდა და ასე ატყობინებდნენ მას სადილის დროა, ვახშმის დროაო“ (იქვე, გვ. 20).
* * *
ზემოთ უკვე ვთქვით, რომ რუსთაველის უკვდავი პოემის მეცნიერული თანმიმდევრობით „ჩხრეკას“, როგორც მას უყვარდა თქმა, ვიქტორ ნოზაძემ ომის უკანასკნელ წლებში მოჰკიდა ხელი. თუმცა აქვე უნდა შევნიშნოთ, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ დაწერის 750-ე წლისთავს ვიქტორ ნოზაძემ ჯერ კიდევ 1937 წელს პარიზში მიუძღვნა ჟურნალ „ქართლოსის“ საგანგებო
- მე-11-12 ნომერი, რომელშიც დ. კარიჭაშვილის, ივ. ჯავახიშვილის, პ. ინგოროყვას, კ. ჭიჭინაძის, პ. ცინცაძის, მ. გოგიბერიძის, ვუკ. ბერიძის, დ.ჯანელიძის და სხვათა წერილების გვერდით დაბეჭდილია
თვითონ ვ. ნოზაძის ნარკვევი: „ვეფხისტყაოსანი - ეროვნობის კავშირი“.
თითქოს არის იმაში რაღაც სიმბოლური, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ გმირებივით მან ვრცელი გეოგრაფიული არეალი შემოიარა - საფრანგეთი,
გერმანია, ავსტრია, ინგლისი, არგენტინა, ჩილე, ბრაზილია, ესპანეთი და ბოლოს, ისევ საფრანგეთი
და ამ ოცდაათწლიან „ველად გაჭრის“ მეტად მძიმე პირობებში,
ყოველგვარი ხელშეწყობის გარეშე, მარტოდმარტომ, დიდი ნიჭისა და ურყევი ნებისყოფის
წყალობით, შექმნა და სამშობლოს დაუტოვა ექვსი მონუმენტური ტომი, რომელთაც იგი გზადაგზა თვითონვე აწყობდა და ბეჭდავდა კიდეც. ესენია:
ვეფხისტყაოსანის ფერთამეტყველება, ბუენოს-აირესი,
1953 (1954);
ვეფხისტყაოსანის ვარსკვლავთმეტყველება, სანტიაგო დე ჩილე, 1957;
ვეფხისტყაოსანის მზისმეტყველება, სანტიაგო დე ჩილე, 1957;
ვეფხისტყაოსანის საზოგადოებათმეტყველება, სანტიაგო დე ჩილე, 1958;
ვეფხისტყაოსანის ღმრთისმეტყველება, პარიზი, 1963;
ვეფხისტყაოსანის მიჯნურთმეტყველება, პარიზი, 1974 (1975).
ამ უკანასკნელი მეექვსე წიგნის გამოცემას ავტორი ვეღარ მოესწრო: წიგნის სულ ექვსი ნაკვეთიდან სამი უკვე დაბეჭდილი ჰქონდა, ხოლო მეოთხე ნაკვეთს აწყობდა, რომ იგი მოულოდნელად ავად გახდა და სულ რაღაც რვა დღეში გარდაიცვალა. ამ ამბის თვითმხილველი მოგვითხრობს: 1975 წლის შუა აპრილი იყო, „...წავედი, ვნახე, თბილებში გახვეული ლინოტიპს უჯდა, ძლივს ლაპარაკობდა... ვუთხარი: ვიქტორ, თუ გინდა, რომ საქმე განაგრძო -
საჭირო დროსაც უნდა გაჩერდე მეთქი. ისევ ძველებურად წიგნის დასრულების აუცილებლობა ახსენა (მეჩქარება, ხომ უნდა დავასრულო ბოლოს და ბოლოს ეს წიგნიო), მაგრამ დაუმატა: მართლაც ცუდად ვარ, რამოდენიმე წუთის სამუშაო დამრჩა და მერე დავწვებიო. რამოდენიმე
დღის შემდეგ საავადმყოფოში გადაიყვანეს. 23 აპრილს გრძნობა დაკარგა; ბოდვაში ლინოტიპის მუშაობაში ხმარებულ ფრანგულ ტერმინებს ბუტბუტებდა. 24-ს გარდაიცვალა“.
აუწყობელი დარჩა „ვეფხისტყაოსანის მიჯნურთმეტყველების“ მეოთხე ნაკვეთის ბოლო ნაწილი და მეხუთე და მეექვსე ნაკვეთები. ეს საქმე ბოლომდე მიიყვანა მეცნიერის ძმამ - გიორგი ნოზაძემ, რომელიც თავის მეუღლესთან - ლიდა შარაშიძესთან ერთად სიცოცხლეშიც არ აკლებდა თავის უფროს ძმას ზრუნვას და დახმარებას. გ. ნოზაძე ამ წიგნისთვის დართულ შენიშვნაში
წერს: „ჩემი ძმის ვიქტორის რუსთველოლოგიური მემკვიდრეობა ამით (გამოქვეყნებული 6 ტომით, გ. შ.) არ ამოიწურება. მან დატოვა ნახევრად დამუშავებული სახით მის მიერ განზრახული სხვა შრომის მასალები, რომელთა შორის: 1. „ვეფხისტყაოსნის სიბრძნისმეტყველება“ დამთავრებული ჩანს (მას შემდეგ ეს შრომა გამოქვეყნდა ჟ. „კავკასიონში“, XVIII, პარიზი, 1976 წ., მაგრამ იგი დაუსრულებელი აღმოჩნდა, გ. შ.); დანარჩენთა სათაურებია: 2. ვეფხისტყაოსნის გონებათმეტყველება; 3. ვეფხისტყაოსნის სულთმეტყველება; 4. ვეფხისტყაოსნის მჭერმეტყველება; 5. ვეფხისტყაოსნის ფსიქოლოგიის მეტყველება; 6. ვეფხისტყაოსნის ნებათმეტყველება; 7. ვეფხისტყაოსნის საზოგადოების ცნებანი; 8. ვეფხისტყაოსნის ცნება-ცნობა; 9. ვეფხისტყაოსნის ესთეტიკა; 10. ვეფხისტყაოსნის ტანთმეტყველება; 11. ვეფხისტყაოსნის გულთამეტყველება“8.
ჩვენში ნაკლებად არის ცნობილი ღრმა ცოდნით, იშვიათი გონებამახვილობითა და კეთილსინდისიერებით დაწერილი ვიქტორ ნოზაძის ცალკეული რუსთველოლოგიური გამოკვლევანი, აგრეთვე, ნარკვევები
საქართველოს ისტორიის ამა თუ იმ საკითხზე, რომლებიც სხვადასხვა დროს იბეჭდებოდა
ზოგჯერ წიგნაკებისა თუ ბროშურების სახით, ზოგჯერ კიდევ სტატიებად საზღვარგარეთის პერიოდულ ორგანოებში (მაგალითად, „ვეფხისტყაოსანი - ეროვნობის კავშირი“, 1938; „გამოგებანი ვეფხისტყაოსნისა“, 1971; „კაცი ვარ, ადამიანი, ვეფხისტყაოსნის მიხედვით“, 1981; „ილია ჭავჭავაძე“, 1937; „საქართველო კავკასიაში და მისი გეზი“, 1939; პარიზის „ადამიანთა მუზეუმში“,
1939; „ბრძოლა მესხეთის გამო“, 1939; „ნაპოლეონი და საქართველო“; დაუბეჭდავი თხზულებიდან: „გარდასულ ჟამთა საქმენი და ამბავნი“, 1958; „ვაჟა-ფშაველა (მცირე მოგონება)“, 1962; „იოსე, ოცხელი“ (მოგონება), 1967; „ლტოლვილთა საძვალენი“ (1971) და სხვ.), ამასთან, სცემდა ჟურნალ-გაზეთებს
(„ორნატი“, „კავკასიონი“,
„თეთრი გიორგი“, „ქართლოსი“, „მამული“...).
ცალკე უნდა აღინიშნოს ვიქტორ ნოზაძის რედაქტორობით პარიზში 1966 წელს, რუსთაველის დაბადების 800 წლისთავისადმი მიძღვნილი „კავკასიონის“ საგანგებო ტომის გამოცემა, რომელშიაც სხვა ავტორთა საყურადღებო წერილებთან ერთად გამოქვეყნებულია ვ. ნოზაძის ათზე მეტი რუსთველოლოგიური ხასიათის ნარკვევი-დაკვირვება „ვეფხისტყაოსნის“ ამა თუ იმ ადგილის გასაგებად. მათ შორის აღსანიშნავია „ამ საქმესა დაფარულსა ბრძენი დივნოს გააცხადებს“,
„ლეოპარდუს, პანთერა, ტიგრ, ვეფხი“, „მოლი რამე წამოისხა“, „ვით კატასა ვხოცდი ლომსა“, „ძოწეულითა მოსილი“, „მზე მაბრუნვებს, არ გამიშვებს“... „მისთვის გულს ლახვარ სობილი“ და სხვ. აქვეა დაბეჭდილი ვ. ნოზაძის უაღრესად საინტერესო
გამოკვლევა „დანტე-რუსთაველი“ და მისივე რეცენზია ლ. თაქთაქიშვილი-ურუშაძის წიგნზე „მარჯორი უორდროპი“...
* * *
როგორც სათანადო წყაროებიდან ირკვევა, „ვიქტორ ნოზაძის საქმიანობა ამით არ ამოიწურება; მისი აქტიური და ნაყოფიერი დახმარებით იცემოდა ქართულ-გერმანული ლექსიკონის
რვეულები ციურიხში, სადაც იგი ყოველი გამოცემის წინ მიემგზავრებოდა ხოლმე და გარდაცვალებულ კიტა ჩხენკელის მიერ წამოწყებული საქმის გამგრძელებულ შვეიცარიელ პატივცემულ
ქალბატონებს - იოლანდა მარშევს, ლეა ფლურის და დოქტორ რუთ ნოიკომს მორიგ საბოლოო რედაქციისათვის ავტორიტეტულ კონსულტაციას აშველებდა“.
ამას აღიარებს ციურიხის უნივერსიტეტის პროფესორი ერნსტ რიში: „ვ. ნოზაძემ ბევრი დრო და შრომა შესწირა მისი მეგობრის კ. ჩხენკელის მიერ წამოწყებულ
ქართულ-გერმანულ ლექსიკონს. უიმისოდ ეს ლექსიკონი ასეთი ხარისხის სრულყოფას ვერ მიაღწევდა. ჩვენ მისი უზომოდ მადლობელნი ვართ...“; ამასვე მოწმობს ციურიხელი ქართველოლოგების - ლეა ფლურის, იოლანდა მარშევის და რუთ ნოიკომის სიტყვებიც:
„როდესაც 1963 წელს კიტა ჩხენკელი გარდაიცვალა, თავდაპირველად ისე ჩანდა, თითქოს მის მიერ წამოწყებულ
ქართულ-გერმანულ ლექსიკონზე მუშაობა უნდა შეწყვეტილიყო. ეს იქნებოდა ფრიად სამწუხარო, რადგან ამ ნაშრომის პირველი ექვსი რვეულის გამოქვეყნებამ ცხადჰყო მათი საჭიროება ქართულ ლექსიკოლოგიაში - მით უფრო, რომ ენათმეცნიერების სამყაროში მას დიდი სიხარულით და მადლობით შეეგებნენ.
გარნა ასე მოხდა, რომ ჩვენს მიერ აქამდე არნახული დოქტორი ვიქტორ ნოზაძე ციურიხში ჩამოვიდა -
თავისი ახალგაზრდობის მეგობრის და სტუდენტობის დროის ამხანაგის
(კიტა ჩხენკელის)
საფლავის მოსანახულებლად - მისთვის უკანასკნელი პატივის მისაზღევებლად. და როგორც ამგვარ გარემოებაში უნდა მომხდარიყო, ჩვენი საუბარი შეეხო გარდაცვალებულის მუშაობას და იმ სამწუხარო უპერსპექტივობას, რომელიც ამ მუშაობის გაგრძელებას ესახებოდა.
დოქტორი ვ. ნოზაძე გვისმენდა და ბევრს არას ამბობდა. ჭარბი სიტყვათა მოუბარი კაცი არ იყო. მხოლოდ თავისი უკან გამგზავრების წინ, ჩვენდა ფრიად გასაკვირვებლად გამოგვიცხადა: „თუ თქვენთვის მისაღებია,
გიშველით ლექსიკონის
დასრულებას“-ო. დღეს შეუძლებელია სიტყვებით გამოთქმა იმისა, თუ რამდენად ბედნიერნი ვიყავით ამ წინადადებით. მალე გამოაშკარავდა, რომ ჩვენ შესანიშნავი თანამშრომელი შევიძინეთ, რომელიც სამუშაოს დასრულებამდე (1974 წ.), თავზედ აღებულ ამოცანისადმი უტეხი ერთგულებით
და სამაგალითო თავდადებით ჩვენ გვერდით გვედგა. ჩვენ ვიცოდით, რომ მრავალჯერი მგზავრობა პარიზსა და ციურიხს შორის დ-რ ვ. ნოზაძისათვის ხშირად ძნელი უნდა ყოფილიყო მისი ხანდაზმულობისა გამო, მაგრამ ყოველი მისი მოსვლა ჩვენთან, მუდამ გასახარელ შეხვედრას წარმოადგენდა. ახალი ბეჯითობით და დროს დაუკარგავად, კვლავ განახლდებოდა ლექსიკონზე მუშაობა. ჩვენ თანა გვყავდა ადამიანი, რომელიც თავისი დიდი უნარით მხარში გვედგა და მუდამჟამ თავისებურ თავაზიანობით ცდილობდა ჩვენთვის ამოცანის სიძნელე გაეადვილებინა მაშინ, როდესაც მას არც საკუთარი თავსატეხი პრობლემები აკლდა და იგი იძულებული იყო მრავალი გეგმა გვერდზე გადაედვა და ლექსიკონის წარმატებისათვის თავისი დრო შეეწირა...“ (იხ. „კავკასიონი“, XVIII, 1976, გვ. 18).
ამ უკანასკნელ ხანს გამოქვეყნდა ვიქტორ ნოზაძის მიერ შვეიცარიიდან (ციურიხი) გამოგზავნილი რამდენიმე წერილი9, რომლებიც მოწმობენ თუ როგორ ზრუნავდა იგი თავის 50 წელზე მეტი ხნის მეგობრის - კიტა ჩხენკელის მიერ წამოწყებული საქმის ბოლომდე მისაყვანად.
საბჭოთა პერიოდში გარკვეული კრიტიკული დამოკიდებულების მიუხედავად, ქართველი მეცნიერული საზოგადოებრიობის სასახელოდ უნდა ითქვას, რომ იგი მუდამ სათანადოდ აფასებდა და ღირსეულ პატივს მიაგებდა ვიქტორ ნოზაძეს, როგორც მეცნიერ-რუსთველოლოგს, და რუსთველოლოგიურ ლიტერატურაში შესაფერისი ადგილი ჰქონდა მიჩენილი ვ. ნოზაძის ნაშრომებს მათზე მითითება-დამოწმებით. მაგრამ, სამწუხაროდ, ამ ბოლო დროს ეს დამოწმება აღარ ხდებოდა. თუმცა, საქმეში ჩახედული სპეციალისტისთვის დიდ სიძნელეს არ წარმოადგენს ჩვენში დაბეჭდილ რუსთველოლოგიურ ნაშრომებში დაუმოწმებლად ვ. ნოზაძის შრომათა გავლენა-გამოყენების ამოცნობა, ან კიდევ, მასთან ფარული კამათი-პაექრობა.
__________________
1. შდრ. სევ. ჭირაქაძე, პალიკო ნოზაძის მოსაგონარი, ჟურნ. „კავკასიონი“, XVI-XVII, პარიზი, 1972/1973, გვ. 210 შმდგ; ს. სიგუა, ლიტერატურა და ტრადიციის ბარიერი, თბ., 1988, გვ. 210 შმდგ.
2. იხ. ჟურნ. „კავკასიონი“, XII, პარიზი, 1967, გვ. 205-212.
3. გ. ნოზაძე, ჩემი ძმა ვიქტორი, „კავკასიონი“, XVIII, პარიზი, 1976, გვ. 12
4. შ. კალანდაძე, ვიქტორ ნოზაძის ხსოვნისათვის, „კავკასიონი“, XVIII, 1976, გვ. 7
5. გ. იმნაიშვილი, ვიქტორ ნოზაძე, „კავკასიონი“, XVIII, 1976, გვ. 6
6. დ. ვაშაძე, ჩვენი ვიქტორი, „კავკასიონი“, XVIII, 1976, გვ. 11
7. იხ. „კავკასიონი“, XVIII, 1976, გვ. 20
8. დღეს ვიქტორ ნოზაძის პირადი არქივი და მათ შორის აქ დასახელებული გამოუქვეყნებელი ხელნაწერი რუსთველოლოგიური შრომები ჩვენს მიერ უკვე საქართველოშია ჩამოტანილი და ინახება თბილისის სახელმწიფო
უნივერსიტეტის ქართული ემიგრაციის მუზეუმში. მათ გამოსაქვეყნებლად ამზადებს შოთა რუსთაველის
სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტის ქართული ემიგრანტული მწერლობის განყოფილება.
9. იხ. ვ. ნოზაძის წერილები დ. ცქვიტინიძესთან, ნ. კუპრეიშვილის პუბლიკაცია, „ლიტ. საქართველო“, 27. XI. 1987; ალ. ბარამიძე, მიმოწერა ვიქტორ ნოზაძესთან, „ლიტ. საქართველო“, 29. I. 1988; მ. კეკელიძე, ვიქტორ ნოზაძის წერილები ქსენია იოსელიანისადმი, „კრიტიკა“, №5, 1988; ი. მეგრელიძე, ვეფხისტყაოსნის სიყვარული მავალებს...,
„სამშობლო“, №6, 1988.
ვიქტორ ნოზაძე
რუსუდან ნიშნიანიძე
პარიზი. ბუენოს-აირესი. ბერლინი. სანტიაგო დე ჩილე - როგორი მასშტაბებია! გეოგრაფიული სივრცე, სადაც ვიკტორ ნოზაძის ნაფიქრი და ნააზრევი აინტერესებთ, ბეჭდავენ. და მაინც, რაზე წერს? უპირველესად, რუსთაველის, „ვეფხისტყაოსნის“ შესახებ, მერე - ათასგვარ მიმოხილვას - საშინაო თუ საგარეო პოლიტიკის თაობაზე, წერილებს ქართულ თეატრზე, არგონავტებზე, სტალინზეც* რასაკვირველია, თანამოაზრეებზე... თხრობის საოცარი კულტურა, უზარმაზარი ინფორმაციის ერთ სააზროვნო ხაზზე აგება, ეროვნული სულისკვეთება - ყოველი ქვეთავიდან რომ ჟონავს, ენციკლოპედიური ცოდნა, განათლების
დიდი თვალსაწიერი... და გულდაწყვეტილი ფრაზა: „სამწუხაროა,
ასეთი დიდი ერუდიტი სამშობლოში რომ არა ხარ“. ტრაგიკული რეალობა, რომელიც კიდევ ერთხელ შეაშფოთებს კონსტანტინე გამსახურდიას და ამ წინადადებას იმ წერილში ჩაწერს, რომელსაც ვიკტორ ნოზაძეს გაუგზავნის, თუმცა ასე დაიწყებს:
„ძვირფასო ძმაო ვიქტორ!“ ახლობლობას
და პატივისცემას მხოლოდ ეს სიტყვები -„ძვირფასო“, კიდევ უფრო მეტი - „ძმაო“ არ ავლენს, არამედ ფაქტი! წერილის გაგზავნის ფაქტი, რომელიც სრულიადაც არ იქნებოდა ქართველი მწერლისთვის იოლი - სხვათაშორის, ამ ბარათს ემიგრანტები გამოაქვეყნებენ კიდეც: „კავკასიონი“ //I პარიზი, 1986 წ. აქ ორი მოაზროვნის გასაუბრებაა. საქმიანი შეხმიანება.
„შენი ნაშრომები მომივიდა, რისთვისაც დიდ მადლობას გიძღვნი. ფრიად საინტერესო ამბებია მათში,“ - მისწერს მადლიერი და თავადაც ხელუხვი იქნება: „დიდოსტატის მარჯვენა“ და რჩეულ თხზულებათა II ტომი, სადაც ნოველები და ხსენებულ რომანთან ერთად „გოეტეს ცხოვრების რომანიცაა“ შესული. არადა, რამდენი რამ აინტერესებთ ერთმანეთის. ბ-ნი კონსტანტინე სიახლეს მაინც ელის. ნაკლებმოსალოდნელს, მაგრამ მაინც...
„... როგორა ხარ? ოჯახს თუ მოეკიდე? სამშობლოში დაბრუნებას
თუ აპირებ?“ რამდენი კითხვის ნიშანია...
უცხო ერის ნაშიერი არ შეირთო მუდამ სამშობლოში დაბრუნების
მოიმედემ. ოჯახის შექმნა ხომ კერიის გაჩაღებას ნიშნავდა, დაფუძნებას.
თავად გზას ეძებდა.. გამოსავალს... ფაშისტური დარაზმულობაც შექმნა* შინ წასვლის ვადებს წარამარა ინიშნავდა,
გადაანაცვლებდა, მაგრამ არაფერი გამოვიდა...
ამასობაში წლებიც გავიდა, თმაში ჭაღარა შეეპარა, სულში არა. 82 წლისა გარდაიცვალა.. უკანასკნელ დღეებამდე ისევ წიგნზე -„ვეფხისტყაოსანის მიჯნურთმეტყველება“ მუშაობდა* ისევ სიყვარულზე, სამშობლოზე ფიქრით...
„წარმომიდგენია, როგორ გენატრება შენი ქვეყანა“, - ამასაც იმ წერილში შეწუხებული
და ხელდაშვებული - ეგე,გამწარებისაგან მუშტშეკუმშული ბ-ნი კონსტანტინე გაიფიქრებს.
რამდენიმე ეპიზოდი.
ერთი ამბავი:
ადამიანები შეთანხმდნენ, რომ არცთუ იშვიათად სიყვარული „რელიგიური გრძნობაა“* ანუ ისე უყვარს - აღმერთებს.
ეს ღმერთი კი კონკრეტული, ინდივიდუალური ხატია. ჩვენ შემთხვევაში: „ჩემი ხატია სამშობლო“ - აკაკის ეს სტრიქონი არაერთი პიროვნების მსოფლხედვას ან თუნდაც, რწმენას შეიძლება მივუსადაგოთ.
გივი კობახიძის არქივი... აქ დაცული მრავალთაგან ერთი უნიკალური წერილი...
1966 წლის ოქტომბრის დღეებში ვიკტორ ნოზაძე მეგობართან გულის მოოხებას შეეცდება. თავის სამუშაო მაგიდასთან მჯდომი ბარათით შეეხმიანება. 16 ოქტომბერს გაგზავნის. მეცნიერი ერთი შეხედვით, ძალიან მშვიდად საუბრობს სამომავლო გეგმებზე:
20 ნოემბერს დაგეგმილ რუსთაველის იუბილეზე, კომისიის წევრებზე, შესაბამისად, „კავკასიონის“ საიუბილეო ვრცელი ნომრის გამოცემაზე... და ის ნაკვეთი, რომელიც მინდა, გაგაცნოთ: უჩვეულოც, უცნაურიც, განწირულიცა და ღირსეულიც. ერთს შეგახსენებთ, იმჟამად საქართველოში რუსთაველის 800 წლისთავის გრანდიოზულ იუბილეს აღნიშნავენ.
ვიკტორ ნოზაძესაც იწვევენ.
თითქოს ჩვეულებრივ ამბავს უამბობს: „თბილისიდან ორჯერ მივიღე მოწვევის დეპეშა: მობრძანდით,
იუბილეზე დაესწარით,
ბილეთს და ვიზას მიიღებთ საბჭოთა კავშირის საელჩოშიო. პირველი დეპეშა იყო შედგენილი რუსულ ენაზე და ხელს აწერდა ირაკლი აბაშიძე, - მარტო ეს რუსული დეპეშა იყო საკმარისი, რომ უარი მეთქვა!
რუსთაველის იუბილეს მართავენ და რუსულად მწერენ დეპეშას?! მეორე დეპეშა იყო ფრანგულ ენაზე დაწერილი და ხელს აწერდა „საიუბილეო საორგანიზაციო კომიტეტი“.
როგორ ფიქრობთ, რა გადაწყვეტილებას მიიღებს?! ქარის წისქვილებთან შებრძოლებას ხომ არ შეეცდება? ეგე,ეს უფრო მეტია? ხმამაღლა უნდა რომ თქვას, თუ ეტიკეტი აიძულებს - არ ვიცი* ფაქტია, პირველ დეპეშას უეჭველად უპასუხებს:
„თქვენგან გასაგებ, მიზეზთა გამო თბილისს ვერ მოვალ და იუბილეს ვერ დავესწრები“.
„გასაგები“ - ის კი არაა, რომ ემიგრანტია, აკრძალული აქვს ამ მიწაზე ჩამოსვლა და ვერც გაბედავს. არა. აკი, ოფიციალურად იწვევენ! საელჩოც -ოღონდ არა საქართველოს, არამედ სსრკ-ს საქმის კურსშია. „გასაგები“ ისაა, რაც ყველასთვის ცხადია: რუსთაველის იუბილეს თავისუფალი, ბედნიერი საქართველო
არ ზეიმობს -ის ჯერ ისევ დაპყრობილია* მოსაწვევებსაც არა მშობლიურ ენაზე, არამედ რუსულად ავსებენ. რუსთაველის მკვლევარი ამხელა ფორუმზე უარს იტყვის* ასეთ საქართველოში არ ჩამოვა! სამშობლოსათვის თვალის შევლება? თუმცა წარმოსადგენია, რად უღირდა ამგვარი მტკიცე უარი.. მეგობრისთვის არც გულდაწყვეტა დაუმალავს, არც ყრუ ტკივილი: „წარმოგიდგენია: რა ბედნიერება იქნებოდა საქართველო ერთჯერ კიდევ მენახა! მახლას!“
მართლაც, რა იქნებოდა: „ერთჯერ კიდევ!“ რა იქნებოდა!
ამბავი მეორე.
„ვეფხისტყაოსნის“ ტექსტის დადგენის საკითხი. აკადემიური ტექსტი. არაერთ მკვლევარს რომ უმუშავია. უშრომიათ დიდი ცოდნით, გულმოდგინებით, ყურადღებით. თუმცა არც უზუსტობების გარეშეა. შევთანხმდეთ - ეს ურთულესიაა.
მიხეილ წერეთელი შესდგომია ამ საქმეს - ნაწილი I. ტექსტი აღდგენილი მიხეილ წერეთლის მიერ. პარიზი,
1963 წ., მეცნიერის სამუშაოს ისიც ართულებდა,
რომ ხელნაწერები ან გარკვეული ვარიანტები
ხელთ არ ჰქონდა, ე.ი. ჰქონდა ფრიად სუბიექტური
დამოკიდებულება და მას ეს არც დაუმალავს: „მე ვუკვირდებოდი სტროფთა ლექსის თვისებას, მოთხრობის მიმდინარეობას, კონტექსტს და ვცანი ნამდვილ ტექსტად „ვეფხისტყაოსნისა“ ის, რაც უეჭველად რუსთველის შემოქმედებად მიმაჩნია, ხოლო ზოგი შვენიერი სტროფებიც კი, რომელიც შეიძლება აგრეთვე რუსთველის მიერ იყოს შეთხზული, ხოლო საეჭვოდ მომეჩვენა, ჩანართთა შორის მოვაქციე“-ო! - ვ. ნოზაძე „დანტე-რუსთაველი“, „კავკასიონი“ I პარიზი, 1966 წ., რამდენიმე სტროფი ამოუღია. ტექსტში სულ 1224 სტროფი დაუტოვებია -1937 წ. გამოცემაში - 1669-ა,. 445 სტროფი ტექსტის გარეთ დარჩა.
„მერმე ვიშიშვი მეფეო, თქვენად კადრებად ამისად:
ცთების და ცთების, სიკვდილსა ვინ არ მოელის წამისად...
...............
თუ საწუთრომან დამამხოს, ყოველთა დამამხობელმან
ღარიბი მოვკვდე ღარიბად, ვერ დამიტიროს მშობელმან...და ა. შ.
ამ ორი სტროფის - შესახე,ამბობდა მიხ. წერეთელი, ზედმეტიაო. ხსნიდა იმით, რომ ჭარბი მრავალსიტყვაობა არ შეეფერებოდა რუსთაველის ხელწერას და არც წინა სტროფს შეესაბამებოდა - წინა სტროფი გახლავთ: „ვერ დაიჭირავს სიკვდილსა, გზა ვიწრო... „ყალბისმქნელის მიერ არისო ჩამატებული!“
- ამბობდა თურმე. ხშირად დავობდნენ.
ერთ დღეს მორიგ კამათს გრიგოლ რობაქიძეც შესწრებია.
ამჯერად, ვიკტორ ნოზაძე ჩუმად მჯდარა, არაფერს ამბობდა. რობაქიძე მეგობარს ჯერ წყნარად შეპასუხებია, მაგრამ როცა წერეთელს თავისი მოსაზრება დაჟინებით გაუმეორებია, ფეხზე წამომხტარ მწერალს ხელები გაუშლია და უთქვამს:
„ - თუ ეს ორი შაირი ყალბია! თუ იგი ვიღაცის მიერ არის ჩამატებული! მაშინ ჩვენ მეორე შოთა რუსთაველი გვყოლია! იმდენად შესანიშნავი არის ეს ორი შაირი!“
კამათი აღარ გაგრძელებულა. საუბარმა სხვა ხასიათი მიიღო. და მაინც.. როცა მიხ. წერეთელს თავისი „ვეფხისტყაოსანი“ დაუბეჭდავს, ვიკტორ ნოზაძეს საგანგებოდ მოუძებნია ეს სტროფები „და რა ვნახე! - დაწერს თავადვე, ერთი შაირი -801:
„მერმე ვიშიშვი, მეფეო...“ ბ-ნ მიხეილს დაუტოვებია
მაინც, ხოლო მეორე შაირი: „თუ საწუთრომან დამამხოს...“ გაუძევებია!“ -იქვე გვ. 125`
თვითონ ხომ მეცნიერული თავგანწირვით მუშაობს, სხვისი შედეგებიც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია!
ამბავი მესამე.
ვიკტორ ნოზაძე იკვლევს გამოთქმას:
„კაცი ვარ, ადამიანი“. „ამ სათაურში „კაცი“ ნიშნავს „ადამიანი“. როგორც ჩვეულებრივი არსება, წევრი საზოგადოებისა“.. და არაერთი პერსონაჟის ამ კონტექსტისმიერი ნათქვამ-ნამოქმედარი მოაქვს. ასეთ დასკვნამდეც მივა: „სული, გული, გონება, ძალა - მათი ერთობა ეს არის კაცი“ - ვ. ნოზაძე „კაცი ვარ ადამიანი ვეფხისტყაოსანის მიხედვით“, „კავკასიონი“ .. პარიზი, 1981 წ.,. ეს უაღრესად საინტერესო
წერილი კვლევის მაღალმხატვრული და მეცნიერული ნიმუშია. -ქვეთავები: „კაცი = ჰომო“, „კაცი-ყმა“... პატრონყმური ურთიერთობა საქართველოში, მისი შორეული გამოძახილი დასავლეთ ევროპაში, სოციალურ მდგომარეობათა იერარქია... და მოსწრებული ხუმრობა, რომელიც თავის დროზე რაფიელ ერისთავს ჩაუწერია, ვიკტორ ნოზაძეს წაუკითხავს, მოსწონებია და თავის წერილშიაც მიუჩენია ადგილი:
„ერთმა გურულმა ჰკითხა ყაზახს: ვისი კაცი ხარო.
მან უპასუხა: ჩემის თავისაო.
გურულმა მიუგო: კაი შენ დაგემართა, კაი ბატონი შენა გყოლიაო“.
აკი თავადაც ყოველთვის და ყველაფერზე დამოუკიდებელი, არცთუ იშვიათად, სხვათაგან განსხვავებული მოსაზრების თუ პოზიციის მქონეა. შესაძლოა, შორეული დაკავშირება იყოს, მაგრამ მაინც გამახსენდა გიორგი წერეთლის მოგონება ვიკტორ ნოზაძეზე. ფრაგმენტი: „ერთმა ფრანგმა პოლიტიკურმა მოღვაწემ თქვა: „თუ ოცი წლის ახალგაზრდა
სოციალისტ-მარქსისტი არ არის, მას გული აკლია, მაგრამ ის, ვინც ამ პოლიტიკურ იდეოლოგიას 30 წლის ასაკის შემდეგ არ მიატოვებს, მას ჭკუა აკლიაო“. ამ გონებამახვილურ გამონათქვამს აბსოლუტურ ჭეშმარიტებად ნუ მივიჩნევთ, მაგრამ ნურც ზოგიერთი ჩვენი სოციალისტივით ვუკიჟინებთ ვ. ნოზაძეს მის პოლიტიკურ მეტამორფოზას“ - გ. წერეთელი „ვიკტორ ნოზაძის მოგონება“, ჟურნ. „გუშაგი“ „6 /II პარიზი, 1985 წ. პოლიტიკური კონცეფცია.
რას ვგულისხმობთ ამ შემთხვევაში? სოციალ-დემოკრატიული პარტიიდან ფაშისტურ დარაზმულობამდე. რაა ეს, ოცნებათა გაცრუება თუ „ჭკუის მომატება“? ერთიცაა, სხვაა, როცა პროფესიონალი პოლიტიკოსი იცვლის პარტიას ან პოზიციას, და სულ სხვა, როცა ეს ხდება პოეტის, მწერლის, მხატვრის ან მეცნიერის შემთხვევაში. ნურც სიტყვა „ფაშისტი“ შეგვაცბუნებს ამ შემთხვევაში. ნაციონალ-სოციალისტი, თუ გნებავთ.
ყოველთვის საინტერესოა პიროვნების მიმართება ამა თუ იმ მოვლენასთან - თუ საკითხთან. ამასთან, ყოველი მიმართება მიზეზსა და შედეგს გულისხმობს:
კრებული: „საქართველოს ფაშისტური დარაზმულობა. დებულებანი მოღვაწეობისა და ბრძოლისათვის, პარიზი, 1937 წ. ვიკ. ნოზაძე „ჩვენი მიზნებისათვის“. ერთი კითხვა და რამდენიმე პასუხი:
„რა სურს და რისთვის იბრძვის საქართველოს ფაშისტური დარაზმულობა“ - გვ. 2.
„თავისუფალი და დამოუკიდებელი საქართველო, აგებული თანამედროვე პრინციპებითა და დაკავშირებული ერის ბრწყინვალე წარსულთან“
- გვ. 3.
„შრომა ეროვნული ცხოვრების ბერკეტია და ამქრული ორგანიზაციის -კორპორაციების მოწყობით ეკონომიურ ინტერესთა სოლიდარობა უნდა განმტკიცდეს“ - გვ. 4.
„უნდა აღსდგეს ქართული კერა და დაცულ იქმნას ქართული მოდგმა* სილამაზით განთქმული ჩვენი რასა უნდა განიწმინდოს და ქართველი ერი გამრავლდეს, რათა კვლავ შეიქმნას დიდი და დიადი საქართველო“ -გვ. 4.
„ინტეგრალურ ნაციონალიზმზე დამყარებული ქართული სამეფო, ქართული ფაშისტური სამეფო - ჩვენი მიზანია და საბრძოლო დებულება. მაგრამ როგორც თვით დებულებებშია აღნიშნული, სამეფოს აღიარება სრულებით არ ნიშნავს წოდებრიობის აღიარებას, როგორც უფლებრივი კატეგორიისა, ვინაიდან ქართული ფაშისტური სამეფო დაიცავს იმ პრინციპს, რომელიც მისი არსებითი მხარეა: რომ ყველა ქართველი თანასწორ-უფლებიანი და თანასწორ-მოვალეობიანია“ -გვ. 5.
გვაქვს პორტრეტი იმ ადამიანისა, რომელიც პირდაპირ გაიგივებულია პოლიტიკასთან? მკითხველმა გადაწყვიტოს. თუკი ერთ გარემოებასაც მიაქცევს ყურადღებას: რაზეა კონცენტრირებული მეცნიერის ყურადღება, არ იქნებოდა ურიგო. ეგე,ეს დებულებები რეალურ სინამდვილეში შესრულებადი მოცემულობის ფარგლებს სცილდება. და იქნე,ეს მისთვის ქვეყნის მოწყობის იდეალური მოდელია.
ამბავი მეოთხე.
ვა, სოფელო, რაშიგან ხარ, რას გვაბრუნვებ, რა ზნე გჭირსა!
ყოვლი შენი მონდობილი ნიადაგმცა ჩემებრ ტირსა!
სად წაიყვან სადაურსა, სად აღუფხვრი სადით ძირსა?!
ავთანდილი გამორჩეულად უყვარს. ამ სიტყვებს როგორ წაიკითხავს?!
ყველას საკუთარი ბედისწერა აქვს. „ჩემებრ“, „აღუფხვრი... ძირსა“. მშვიდად ვერ წაიკითხავდა!
სიკვდილი - სამშობლოში.
სიკვდილი - უცხოეთში.
თითქოს არაფრით გამორჩეული. თითქოს. ერთი შეხედვით და ისიც, ზერელე. არადა, რაოდენი განსხვავების მატარებელი.
„მშვიდობით, მშვიდობით ჩემო ქვეყანავ. მე არაფერი მიმაქვს შენი, გარდა ერთი მუჭა მიწის და ერთი გულის, რომელიც სავსეა შენი სიყვარულით.
არ გეთხოვები და არ მინდა შეგხედო უკანასკნელად. მინდა ვიყო შენი ღირსი, თუ არა და - მოაკლდეს შენს ნიადაგს ერთი მუჭა ქვიშა, ავგაროზად რომ რჩება ჩემს გულზე“ -ნიკ. მიწიშვილი „ეპოპეია“, წიგნი I ტფილისი, 1928 წ. ეს მხოლოდ ერთი კაცის ნაფიქრი არ არის. ასე მუჭა-მუჭა ედოთ ქართული მიწა გულისჯიბეში საქართველოდან წასულებს და საქართველოდან გაქცეულებს. ედოთ ავგაროზად. შეფარვულად
თითოეულზე შეიძლება გავრცელდეს ნიკ. მიწიშვილის
ლოცვასავით ნაფიქრი: „ხშირად ვფიქრობდი შემდეგ: ეს მიწა მშვიდობით მიმაბრუნებს მე თავის დედასთან.“ აქ ალბათ, ორგვარი დატვირთვაა:
იგულისხმება, დაუბრუნდებოდნენ მშობელ ერსა და დედას და დაუბრუნდებოდნენ თავის სალოცავ რწმენას, ადგილის დედას, იმ დედას - საქართველო
რომ ჰქვია სახელად.
უცხო მიწაზე სიკვდილი კიდევ უფრო ამძაფრებდა ყოველ განცდას. ხელებდაშვებულნი გაჰყვებოდნენ პროცესიას. ყოველი მიცვალებული მნიშვნელოვანი ფიგურა ხდებოდა, ანუ კიდევ ერთი ქართველი ებარებოდა უცხო მიწას. ვიღაცის - თუ საკუთარ სიკვდილს გლოვობდნენ
და თანამონაწილენი ხდებოდნენ. უცნობი რაღაცით ახლობელი ხდებოდა მათთვის. ეგე, სიკვდილით?! გარდაუვალი ხვედრი. არა მხოლოდ გარდაცვალება, არამედ უცხო მიწაც. შეიძლებოდა თუ არა ამის შეჩვევა? მოვა დრო, როცა აღარ ვიქნები - თავზარდამცემი არა მხოლოდ ეს ფიქრი, არამედ ისიც, არ ვიქნები ჩემიანებთან. ეს კიდევ უფრო აძლიერებდა მარტოობის
„სიშორის“ დამთრგუნველ განცდას.
ემიგრაციაში მეგობრობა კიდევ სხვა შტრიხს იძენს. ამ საახლობლო წრეს გამოკლებულ
ყოველ ადამიანს თავისი წილი სიყვარულის,
სითბოს გარდა, რწმენაც მიაქვს. გიორგი ყიფიანის ლექსს მეტძველი სათაური ჰქვია: „დაცილებულ მეგობრებს“. 1951 წ. პარიზში გამოცემულ „რჩეული შაირების კრებულში“ დაბეჭდილ ვარიანტში - გვ. 93. სათაურის ქვეშ კონკრეტულადაცაა მითითებული მათი ვინაობა, ვისაც ეძღვნება: ი. მანწკავა, ვ. ნოზაძე, ე. პაპავა -თავად ლექსში სახელებით მოიხსენიებს, მომდევნო გამოცემაში:
„ლექსები“ 1930-1965 პარიზი, მას მინაწერი აღარ აქვს - გვ. 233. ედუარდ პაპავა, ვიკტორ ნოზაძე და ისიდორე მანწკავა გახლდათ „კავკასიონის“ დამაარსებელნი და პირველი სარედაქციო
კოლეგიის წევრები. ის. მანწკავა გარდაიცვალა 1944 წ. და ამჟამად, ლევილის ქართველთა სასაფლაოზე განისვენებს. კრებულში „ლტოლვილთა საძვალენი“ - 1921-1971 პარიზი, 1971 წ. რუბრიკაში: „ომში და მის გამო დაღუპულნი“ მითითებულია ედუარდ პაპავას გვარ-სახელიც - გვ. 35, მაგრამ არაა მინიშნებული არც დაკრძალვის ადგილი და არც წელი. ასე რომ, ლექსში მითითებული „დაცილება“ ორ შემთხვევაში სიკვდილს გამოუწვევია, ერთში -ნოზაძის - სიშორეს.
ლექსის ავტორს აწმყოში აღარ ჰყავს გვერდით ის ადამიანები, რომელთანაც დიდი წარსული აკავშირებდა და რომელთა გარეშეც გაუყვება ახლა მომავლის გაურკვეველ გზას.
მაგონდება ბევრი რამე,
რწმენის ღამე განათევი...
სათაურიდანვე მინიშნებული ზოგადი სიტყვა - „მეგობრებს“, რამოდენიმე ადამიანს გულისხმობს. თუმცა როგორც ითქვა, ნელ-ნელა კონკრეტულადაც გამოიკვეთებიან.
ისიდორევ! არ მგონია,
რომ კვდებოდეს ყველა მკვდარი.
შენი ჩრდილი ისე დამდევს,
ვით სიცოცხლის მეგობარი.
ყოველდღიურ დაშორებას - კონფლიქტით, ჩხუბით ან წყენით - გაივლის დრო და` მოევლება. ან სინანული გაჩნდება, ან კიდევ სხვა მეგობრები არ დაუშვებენ ამას. მაგრამ სიკვდილი...
გულს ძარღვები ამოგლიჯე
ღარი,ჯიბით ბეჭდე რწმენა,
თვით სიკვდილი სიხარულის,
თეთრი ცრემლით დაიწერა.
რატომ თეთრი? ეგე,სიკვდილიც ასევე გაფითრებული და ფერწასულია. სხვა მეგობრებიც გამგზავრებულან მარადიულ დიდ სოფელში:
გზები აცდა მთავარ მიზანს,
იკბინება დარდზე დარდი,
ვიკტორი შორს გადიხიზნა,
ქარებს გაჰყვა ედუარდი.
ამ ლექსში ავტორი არა მხოლოდ ზოგად გარემოს ხატავს, თავის ემოციებს, პარალელურად ასახელებს ამ მეგობრობის თუ თანამოაზრეობის ნაყოფს: „ორნატსა“ და „კავკასიონს“* გარკვეულ საშიშროებასაც წინასწარ დაუშვებს:
არც გამოღმა და არც გაღმა
წაღმა აღარ რეკავს რეკვა,
დაგვეწევა სადმე წარღვნა,
წითელ ზღვაში გადაგვრეკავს.
გიორგი ყიფიანს კრებულში -„პოეზიის და სიცოცხლის ვაზი“, პარიზი, 1965-1973 ლექსი შეუტანია, სათაურით: „ბარათი ვიქტორ ნოზაძეს“, ფრჩხილებში
- ლევილიდან ციურიხში. რომ არა დაწერის თარიღი, რომელიც სტრიქონების ბოლოს მიუწერია ავტორს - 1971 წ. ლევილი, პათოსით, განწყობით და უპერსპექტივო მზერით, შესაძლებელი იქნებოდა იგი მოსაგონებელ ლექსთა რიგისათვის მიგვეკუთვნებია. უთუოდ ანგარიშგასაწევია სიტყვიერი ლექსიკონიც,
რომელმაც იოლად შეიძლება შეგვიყვანოს შეცდომაში.
გუშინ ვიხილე მე ქართული ძმათა საფლავი,
შენი სამარხი გამძლეობის თავშესაფარი.
ვიკტორ ნოზაძე ამ ლექსის დაწერიდან ოთხი წლის შემდეგ გარდაიცვალა -1975 წ. და დაკრძალულია სწორედ ლევილის სასაფლაოზე.
ერთ ვარაუდად შესაძლოა ვიფიქროთ, რომ ლექსის ბოლოს თარიღი არასწორადაა მითითებული - ეგე,კორექტურული შეცდომა, მაგრამ ვერსაით წაუვალთ ფაქტს: წიგნის გამოცემის თარიღი - 1973 წელი.
ლევილში მყოფი პოეტი წუხს, რომ მეგობარს ვეღარ ნახულობს, იგონებს ყმაწვილკაცობის იმედებს, გაცნობის წუთებს, განვლილ გზას, „ბრძოლა რამდენი..!“ მას შეუძლია ასე მიმართოს ვიქტორს: „რუსთაველის
და მისი ენის დიდო მსახურო!“
ულმობელია ეს ქვეყანა, ჭრელი, უგულო,
არ მოჩანს დილა განთიადი რომ დავიბრუნოთ.
სრული უპერსპექტივობა, თუმცა გამოსავალს
მაინც მოძებნის:
თუ ვერ ვიხილავთ მზის ამოსვლას თეთრი მერცხლები,
ჩვენ მაინც ვიფრენთ იმედების გაორკეცებით.
ეგე,ირონიაა: იმედიანი თეთრი მერცხლები - ან იქნე,ადრესატი უფრო მიუხვდეს* აკი ბარათს - ლევილში მყოფი ციურიხში აგზავნის. ლექსი მთავრდება სტრიქონებით, რომელშიც იმქვეყნად ყოფნაც მშვიდად მოიაზრება და ერთ მთლიანობას ქმნის:
ასეთი არის ჩვენი ბრძოლის ფილოსოფია:
ქართული ფიქრით ვეხეთქებით წლეებს ცოფიანს,
გავალთ ქვეყნიდან, მოვიპოვებთ ბინას კარგებთან,
ეკლიან გზაზე ერთი ცრემლიც არ იკარგება.
აქვე აღვნიშნავ, 1979 წელს პარიზში გამოიცა ლექსების წიგნი: „ირინე და გიორგი ყიფიანი. საზიარო პოეზია“. კრებული მიეძღვნა ვიკტორ ნოზაძის ხსოვნას.
მოსაგონარ ლექსთა რიგს მიეკუთვნება გიორგი გელათელის
1975 წელს პარიზში დაწერილი ლექსიც „ვიქტორ ნოზაძის ხსოვნას“ - „კავკასიონი“ I. პარიზი, 1978 წ. იმ ტრაგიკულ დღეებში თავსდატეხილი განცდა ავტორს იმის რეალურად გაცნობიერების საშუალებას აძლევს, რომ იგი მხოლოდ ერთი დამწუხრებული ადამიანი კი არაა, არამედ ჭირისუფალიც - „ძმას მეძახოდი, თურმე ძმაზე მეტი ყოფილხარ“. დაცარიელდა
ქვეყანა:
შენ გარდახვედი
მწუხრი დამრჩა წუთისოფლიდან.
ეს საკუთარი განცდებია. შემდეგ ავტორი უკვე გარდაცვლილს ახასიათებს:
მთელ სიცოცხლეში აღამაღლე
შრომა და ბრძოლა,
საუკუნოებს გადაეცი
გონის ნაშრომი.
დაუსრულებელი მუშაობა, ფიქრი, „მძიმე, წერტილი, წერტილი, მძიმე“, „ხახა გაღებული შავი მანქანა“, რომელიც ისრუტავდა ამ ხმამაღლა ნაფიქრს, იბეჭდებოდა „გაწიგნული სიტყვა და აზრი“ და ბოლოს,
ძმათა საფლავზე იანდერძე
მარტოდ დარჩენა,
უცხო სიცოცხლეს
გულნატკენი კენტად დაშორდი...
გასრულდა შფოთვით, ნერვიულობით, კამათით, იმედით სავსე დღეები. ერთი ამქვეყნიური სიცოცხლე დამთავრდა...
არაერთი საინტერესო
ამბის გახსენება კიდევ შეიძლებოდა. ყოველ ნიჭიერ ადამიანს ყოველდღიურობის თავგადასავალიც სხვანაირი აქვს. თუნდაც - „აჩემებული“ ლიტერატურული ტექსტი. არა მარტო შინაარსობრივად ამოუწურავი და განსამარტებელი, არამედ მისეული კვლევის მასშტაბები: მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის ისტორიაში თუ მწერლობაში დაძებნილი პარალელები. არა თვითმიზნურად მოძიებული ანალოგები, არამედ გაფართოებული ცნებები. მკითხველისათვის მნიშვნელოვანი არა მხოლოდ ყოველი „ინფორმაცია“, არამედ - ცოდნა. სხვა მზერით და განათლებით შეფასებული
სიბრძნე. სიბრძნე თუ სივრცე, რომელიც სხვა სიმაღლეებს აზიარებთ. დისტანციის განცდა მაინც რჩება. ეს მანძილი ფიქრის სიგრძეა.
კაცი აკლდება ოჯახს, მეგობრებს,
ახლობლებს... ზოგიერთი - ქვეყანას. ვიკტორ ნოზაძის შემთხვევაში უთუოდ სამშობლოს,
რომელიც სამანს იქეთაცაა და სამანს აქეთაც* იმ საქართველოს, რომელსაც თუკი მის ნაწერებს, გამოკვლევებს, მოგონებებს გადახედავთ, უეჭველად შეავლებთ თვალს.
როგორ შეიქმნა და როგორ მოაღწია ჩვენამდე ვიქტორ ნოზაძის რუსთველოლოგიურმა მემკვიდრეობამ
რევაზ ბარამიძე
ახალგაზრდებთან სემინარული მუშაობის დროს აკად. კორნელი კეკელიძემ დამოძღვრა ჭაბუკები: „ახალგაზრდებო, გახსოვდეთ, რომ მეცნიერების გზა ია-ვარდით მოფენილი არ არის, ეს არის უაღრესად რთული და ეკლიანი გზა, რომლის დაძლევა შეიძლება დიდი შრომითა და მიზანდასახულობით“. „ეკლიანი გზაც არის“ და „ეკლიანიც“. იშვიათად მოიძებნება პიროვნება, რომელსაც, მართლაც, ისეთი „ეკლიანი“, რთული გზა განევლოს, როგორიც განვლო სამშობლოს მოწყვეტილმა, დიდმა მეცნიერმა,
ვიქტორ ნოზაძემ. მისი ცხოვრების სირთულე გამოვლინდა არა მარტო მშობლიურ ქვეყანას მოწყვეტით შრომაში, ეკონომიურ სიძნელეებში, არამედ იმაშიაც, რომ საქართველოს არქივების მიუწვდომლობით მას არ ჰქონდა საშუალება თავისი სათაყვანებელი „ვეფხისტყაოსნის“ ხელნაწერებში ჩაღრმავებისა, მათი გადაფურცვლისა და ტექსტის გააზრებაში
ხელნაწერების მონაცემების გათვალისწინებისა. ამასთანავე დიდ დაბრკოლებას ისიც უქმნიდა, რომ გარკვეული პოლიტიკურ-სახელმწიფოებრივი სტრუქტურის გამო ის ვერ ამყარებდა „ვეფხისტყაოსანზე“ მომუშავე კოლეგებთან
მეცნიერულ კონტაქტს. მიუხედავად ამ სირთულეებისა, ბატონმა ვიქტორმა მაინც შეძლო არსებული სამეცნიერო
კვლევა-ძიების მონაპოვრის გაცნობა-გათვალისწინება.
თუ არა მშობლიური კულტურისა და მისი სათაყვანებელი ქმნილების განუზომელი,
გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას, თავგანწირული სიყვარული სამშობლოს მოწყვეტილი, მეტად დიდი მატერიალური უსახსრობის პირობებში მყოფი მამულიშვილისგან თითქმის წარმოუდგენელი დაბრკოლებები დაძლია ვიქტორ ნოზაძემ და რუსთველური ძიებების ტომეულების შექმნა.
საოცარია, მაგრამ ფაქტია, ჯერ შორეულ ბუენოს-აირესსა და შემდეგ ევროპის ქვეყნებში რუდუნებით მომუშავე და, მე ვიტყოდი, მოღვაწე, შესანიშნავი მამულიშვილის არსებობა სრულიად უცნობი იყო მის სამშობლოში. რასაკვირველია, ადრე თუ გვიან მისი ნაღვაწი რუსთველოლოგიური ტომები უდავოდ მოაღწევდნენ, ყოველ შემთხვევაში საბჭოთა სისტემის დაშლის შემდეგ, მის სამშობლოში, მაგრამ მისი პირველი გამოჩენაც, თვით საბჭოთა ხელისუფლების ზეობის ჟამსაც კი მოხდა. კერძოდ, ეს პატივი ნაწილობრივ ამ სტრიქონების დამწერს ერგო. სახელდობრ, ერთ-ერთი სამეცნიერო მივლინების დროს
(1950) ვმუშაობდი მოსკოვის, მაშინდელი ლენინის სახელობის საჯარო ბიბლიოთეკაში. ამ პერიოდში მოსკოვის საჯარო ბიბლიოთეკაში დაკომპლექტების სექტორში მუშაობდა რუსული და უცხო ენების კარგი მცოდნე ჩემი სიყრმის (სტუდენტობის წლებიდან) მეგობარი ვახტანგ სალუქვაძე. ერთ დღეს ჩემთან დარბაზში შემოვიდა ვახტანგი და მეუბნება: საოცარი ამბავი მოხდა, არასოდეს არ მოსულა ამდენი წიგნი უცხოეთიდანო, მოგეხსენებათ, მაშინ შეზღუდული იყო უცხოეთთან კავშირი და ეს წიგნები უნდა გავანაწილოთ, დავაკომპლექტოთ დარგების მიხედვით და მათ შორის არის ბუენოს-აირესში დაბეჭდილი ქართული წიგნი. თუ ძმა ხარ, ამოდი, გადაათვალიერე და მითხარი რომელ სექტორში გავანაწილო,
ყურადღება იმასაც მიაქციე, იქ საბჭოთა მეცნიერება აუგად ხომ არ არის მოხსენიებულიო. რასაკვირველია, მსწრაფლ ავედი და ჩემს წინ იდვა წიგნი: „ვიქტორ ნოზაძე, ვეფხისტყაოსანის განკითხვანი, ვეფხისტყაოსანის ფერთამეტყველება. ბუენოს-აირეს,
1954 წ.“ მე, რასაკვირველია, ჩემი სამუშაო მსწრაფლ გადავდე და დავიწყე ამ წიგნის კითხვა, მაგრამ კითხვა რას ქვია, მსწრაფლ დავიწყე დაკონსპექტება და ახლაც სახლში მაქვს ის საერთო რვეული, რომელშიაც გულმოდგინედაა ჩაკონსპექტებული აღნიშნული წიგნი. გამიტაცა წიგნმა, მეცნიერის კვლევის ზღვა მასალამ და კვლევა-ძიების სიღრმემ და მასშტაბურობამ. აქვე უნდა აღვნიშნოთ,
რომ ეს წიგნი დაწერილია მაღალი პროფესიონალური დონითა და არავითარი პოლიტიკური წიაღსვლები,
ისიც ანტისაბჭოთა პოზიციები მასში არაა.
ავტორის კვლევა-ძიების ობიექტია ფერთა გამოვლენა ვეფხისტყაოსანში და წარმოგვიდგენს რუსთაველის მიერ შექმნილ ფერთა სიმფონიას. რასაკვირველია, მცირე წერილში შეუძლებელია ამ წიგნის თუნდაც ზოგადი მიმოხილვა,
მაგრამ არ შეიძლება არ აღვნიშნოთ ნოზაძისეული საოცარი მიგნება, კერძოდ, მეცნიერს მიკვლეული აქვს ფერთა გამოყენების იშვიათი კანონზომიერება: ყოველ ფერს თავისი ლოგიკური დატვირთვა გააჩნია და მათი შემეცნებით აღიქმება პერსონაჟთა
როგორც განწყობა, ისე საერთო სიტუაცია. ამაზე საუბარი შორს წაგვიყვანს, მაგრამ მოკლედ აღვნიშნავთ ერთ ასპექტს ფერების საშუალებით პერსონაჟთა
შემეცნების ლოგიკური კანონზომიერებისა: კერძოდ, როდესაც ნაწარმოებში კიაფობს ნათელი, მზიური ფერები, ამ ფერებს გამოხატავენ და მოქმედებენ ამაღლებული
სულიერების მქონე არისტოკრატი ქალები და მამაკაცები: ნესტანი და თინათინი, ავთანდილი და ტარიელი, ხოლო როდესაც ნაწარმოებში კიაფდება უხეში, შავი ფერები, ასპარეზზე გამოდიან ბოროტი ძლები - ქაჯები. მაგრამ, როდესაც პერსონაჟი არ არის არც მაღალი არისტოკრატი და არც უარყოფითი, ბნელი სუბიექტი, მაგალითად ფატმანი, აქ უკვე შავ-გვრემანი ფერი ვლინდება.
ასე რომ ფერებზე ღრმა დაკვირვებით შეიმეცნება როგორც პერსონაჟები, ისე სიტუაცია. მოგეხსენებათ, ეს კანონზომიერება შემდეგ ვაჟასთან და ყაზბეგთან იჩენს თავს: როცა ქვეყანა ინგრევა, ბოროტი ძლები ამოქმედდებიან, მაშინ მათი თხზულებების სათანადო მონაკვეთში
მუქი ფერები, ქუში ღრუბელი წვება, ხოლო როცა ცა მოწმენდილი და მზიურია, მაშინ სიხარულისა და ბედნიერების განწყობა სუფევს.როგორც ჩანს ვაჟასა და ყაზბეგის ამ დიდოსტატობას შორეული ეროვნული ფესვები ჰქონდა რუსთაველიდან მადლცხებული.
საერთოდ, დიდ შემოქმედთა ნააზრევში მუდამ დაცულია მკაცრი შემეცნებითი ლოგიკა. ამ მხრივ არ შეიძლება არ გაგვახსენდეს რუსი დიდი შექსპიროლოგის მოროზოვის დაკვირვება.
კერძოდ, მან შენიშნა რომ შექსპირის ტრაგედია „ოტელოში“ მკაცრი ლექსიკური კანონზომიერებაა: იაგოს ცბიერსა და ვერაგ პიროვნებას სპეციფიური
ცბიერებისა და ვერაგობის გამომხატველი ლექსიკა ახასიათებს, ხოლო უმანკოსა და ნაზ დეზდემონას კი მისი ბუნების შესატყვისი
ლექსიკა. აქვე შენიშნულია დიდი შემოქმედის
რკინის ლოგიკა: კერძოდ, როდესაც ოტელო ექცევა იაგოს გავლენის ქვეშ, მაშინ ოტელო მეტყველებს იაგოს ლექსიკით, ხოლო როდესაც იგივე ოტელო თავს აღწევს იაგოს და ხვდება დეზდემონას სამყაროში, დეზდემონას
უმანკოებასა და სიფაქიზეში დარწმუნებული ოტელო მეტყველებს
მთლიანად დეზდემონას
ლექსიკით. ასე რომ, ოტელოს ლექსიკაზე დაკვირვებით შეიმეცნებთ ოტელოს სულიერ მდგომარეობას.
შექსპირის მიერ პერსონაჟის წარმოჩენისათვის გამოყენებული ლექსიკური კანონზომიერებისდაგვარად რამდენიმე საუკუნით ადრე ქართველმა შემოქმედმა პერსონაჟთა
გამოვლენა ფერთა ჰარმონიაში და სწორედ ფერთა მოძრაობის ეს ლოგიკა და სილამაზე აღმოაჩინა ვიქტორ ნოზაძემ რუსთაველის დიდოსტატობაში. ასეთი ღრმა მეცნიერული
და პოეტური ძიებებით აქვს ვიქტორ ნოზაძეს გამოვლენილი ქართველი შემოქმედის ხატვის მომხიბვლელობა. ჩვენ შევჩერდით ვიქტორ ნოზაძისეული დაკვირვების მხოლოდ ერთ ასპექტზე, რომელშიაც ჩანს არა მარტო რუსთაველის
გაქანება, არამედ ამასთანავე მისი მკვლევრის დაკვირვებისა და ფაქიზი გემოვნების ლოგიკა და სინაზე.
ასეთი ღრმა ანალიზებითაა დახუნძლული ვიქტორ ნოზაძის აღნიშნული „ფერთამეტყველება“ და მომდევნო სხვა შრომები, რომლითაც აღტაცებული
ჩამოვედი თბილისში და, ბუნებრივია, უმალ მოვახსენე ბატონ კორნელი კეკელიძეს, რომელიც დაინტერესდა და (დაიტოვა ჩემი გულმოდგინედ დაკონსპექტებული ნაშრომი) მითხრა: ვიქტორ ნოზაძე - მეცნიერი მე არ ვიციო, ის ალბათ ახალი თაობისაა და წადი, ბატონ ალექსანდრე ბარამიძეს ჰკითხეო. რასაკვირველია, მე მივმართე ბატონ ალექსანდრეს. არც ის იცნობდა ვიქტორ ნოზაძეს, მაგრამ მითხრა: ვიქტორი არ ვიცი, მაგრამ მე ვიცნობდი პოეტ პოლიკო ნოზაძეს, და ის ვიცი: როდესაც ბოლშევიკების შემოსვლისას პოლიკო საზღვარგარეთ წავიდა, თან უმცროსი ძმა წაიყვანა და შეიძლება ის იყოს ვიქტორიო. რამდენიმე დღის შემდეგ ძველი ქართული ლიტერატურის კათედრის ლაბორანტმა
ქალბატონმა კატუშა კეკელიძემ დამირეკა და მითხრა, ბატონი კორნელი გიბარებსო. მე, რასაკვირველია, ვეახელი და შესვლისთანავე მახარა ბატონმა კორნელიმ -
შენი დაკონსპექტებული რვეული გულმოდგინედ წავიკითხე და გაოცებული ვარ, რამდენი შესანიშნავი დაკვირვება აქვსო, ვიქტორ ნოზაძე ბრწყინვალე
მეცნიერი უნდა იყოს და საბჭოს სხდომაზე წარმოადგინე მოხსენებაო. მე, რასაკვირველია, საბჭოს გავაცანი „ფერთამეტყველების“ შინაარსი. ჩემი კონსპექტი გამომართვეს არამარტო ჩემმა მეგობარმა კოლეგებმა, არამედ უფროსებმაც
ბატონმა ალექსანდრე
ბარამიძემ, ლევან ასათიანმა, გაიოზ იმედაშვილმა და ასე შემოვიდა დიდი ვიქტორ ნოზაძის სახელი ჩვენს სამეცნიერო მიმოქცევაში. შემდეგ ჩვენამდე მოაღწია სხვა წიგნებმაც: „ვეფხისტყაოსანის მზისმეტყველება“, „ვეფხისტყაოსანის ვარსკვლავთმეტყველება“, „ვეფხისტყაოსანის საზოგადოებათმეტყველება“ და ამის შემდეგ დამყარდა კიდეც კონტაქტი ბატონ ვიქტორთან.
ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ დიდი ხელმოკლეობის დროს ვიქტორ ნოზაძე იძულებული იყო სტამბაში წიგნი თვითონ აეწყო და კორექტურა თვითვე ეკეთებინა. ამ მეტად შრომატევად საქმიანობაში მას გვერდში ედგა და ეხმარებოდა მისი რძალი, ბატონი პოლიკო ნოზაძის მეუღლე, ქალბატონი ლიდა და ამიტომაც თავისი პირველი წიგნი „ფერთამეტყველება“ უძღვნა ქალბატონ ლიდას ფაქიზი წარწერით:
„ფერთა მოტრფიალეს,
ვარდყვავილთა მოყვარულს,
ქალთა გამამშვენიერებელს
და თვით მომხიბლავს
ჩემს საყვარელ რძალს
ლიდას ძღვნად!
ვ. ნოზაძე
მაგრამ მისი წიგნის - „ვეფხისტყაოსანის ღმრთისმეტყველება“, 1963 წ. - გამოსვლიდან ჩვენთან შეიცვალა დამოკიდებულება ავტორისადმი. ამ წიგნში ბატონი ვიქტორ ნოზაძე დამარწმუნებლად ასაბუთებს, რომ რუსთაველი იყო ქრისტიანი, მართლმადიდებელი და მის თხზულებაში მკვეთრადაა ეს გამოვლენილი. ამავე დროს მოცემულ ნაშრომში ვიქტორ ნოზაძე საკმაოდ მწარედ და მკაცრად კიცხავს საბჭოთა სინამდვილეში ათეიზმის იდეოლოგიის შედეგად მსოფლმხედველობის პოზიციიდან „ვეფხისტყაოსნის“ შეუფასებლობას. ამის შედეგად ჩვენში საერთოდ აიკრძალა ვ. ნოზაძეზე საუბარი და მით უფრო ციტირება მისი შრომიდან. ეს გაგრძელდა მანამ, ვიდრე არ შეიცვალა საბჭოთა ქვეყნის იდეოლოგიური სტრუქტურა, რომლის შემდეგ კვლავ აღსდგა კონტაქტი ამ შესანიშნავ მეცნიერთან
და მეც მომეცა მასთან ურთიერთობის დამყარების საშუალება.
კერძოდ, ბატონი ვიქტორი დაინტერესდა ჩემი წიგნით: „ნარკვევები მხატვრული პროზის ისტორიიდან“. როგორც კი ეს გამაგებინა ბატონმა გაიოზ იმედაშვილმა (რომელსაც მასთან ამ დროისათვის მიმოწერა ჰქონდა), მე, რასაკვირველია, სასწრაფოდ გავუგზავნე
აღნიშნული ჩემი წიგნი და მოვუბოდიშე, რომ არ ვიცოდი, თუ თქვენ ჩემი კნინი ნაშრომით დაინტერესდებოდით და ამიტომაც თავის დროზე ვერ გამოგიგზავნეთ-მეთქი. ბატონმა ვიქტორმა მსწრაფლ მომწერა. „დიდად პატივცემულო ბატონო რევაზ, თქვენ მიერ გამოგზავნილი წიგნი „ნარკვევები მხატვრული პროზის ისტორიიდან“ მივიღე. დიდად გმადლობთ. ყველა წიგნი (რომელსაც პროპაგანდის დაღი არ ასვია) ჩემთვის ძვირფასია და ამიტომ კიდევ მადლობას მოგახსენებთ. პატივისცემით ვ. ნოზაძე“. გონებამახვილურად შენიშნა ბატონმა თამაზ ტყემალაძემ. კიდევ კარგი რომ არ დაწერა „ყოველი წიგნი, რომელსაც კომუნისტური პროპაგანდის დაღი არ ასვია“, თორემ არამც თუ არ მიიღებდით ამ წერილს, არამედ საკმაო უხერხულობა შეგვექმნებოდაო. ამის შემდეგ ბატონმა ვიქტორმა გამომიგზავნა თავისი ფოტოსურათი შინაურ-ოჯახურ წრეში გადაღებული.
ბატონი ვიქტორ ნოზაძის შრომები ფართო მასშტაბის მონოგრაფიული გამოკვლევებია, რომელთას სრულ გამოცემას ამზადებს ჩვენი ინსტიტუტი ბატონ გურამ შარაძის ინიციატივით, რაც დიდი შენაძენი იქნება არა მარტო სპეციალისტებისათვის, არამედ მკითხველთა ფართო წრისათვის.
აქვე ისიც უნდა აღინიშნოს,
რომ საბჭოთა სისტემის მკაცრი რეჟიმის შეცვლის შემდეგ ბატონ ვიქტორ ნოზაძესთან მეტად მჭიდრო კავშირი დაამყარა ქალბატონმა თათული ღვინიაშვილმა, რომლის დედას ქალბატონ ბაბო დადიანს ნათესავები ჰყავდა ემიგრირებული. განსაკუთრებით ბატონ კოკი დადიანს, რომლის ქალიშვილს, მიას არა ერთი ლექსი უძღვნა ვიქტორ ნოზაძემ.
კითხულო,ბატონ ვიქტორ ნოზაძის გამოკვლევებს და გაოცებს არა მარტო ცოდნის მასშტაბი და აზროვნების სიღრმე, არამედ ამასთანავე
ის ფაქტი, როდის და როგორ მოასწრო ამდენის დაწერა. ამას ადვილად გაიგებს კაცი, თუ გავითვალისწინებთ, როგორი ფანატიკური სიყვარულით
იყო რუსთაველისადმი გამსჭვალული სამშობლოს მოწყვეტილი
ჩვენი მამულიშვილი. ამ სიყვარულმა მისცა ის ენერგია, რითაც შეიქმნა რუსთველოლოგიის ეს საგანძური. ბატონ ვიქტორ ნოზაძისეული ეს განწყობა უფრო გასაგები რომ იყოს ჩვენთვის, მე აქვე ვბეჭდავ ერთ ნოზაძისეულ მიმართვას რუსთაველისადმი, რომელშიაც უდაოდ იპყრობს ყურადღებას ერთი დეტალი, თუ ამას „დეტალი“ ეთქმის. ამ დეტალში მკაფიოდ ჩანს ბატონ ვიქტორ ნოზაძის დამოკიდებულება „ვეფხისტყაოსანთან“.
საკვლევი ობიექტისადმი დიდი სიყვარულისა და გატაცების გარეშე სპეციალისტი წარმოუდგენელია. მაგრამ სიყვარულიც
არის და სიყვარულიც. ვისაც გულდასმით წაუკითხავს ვიქტორ ნოზაძის შრომები შოთა რუსთაველის
შესახებ, მისთვის აშკარა ხდება, რომ ვიქტორ ნოზაძის დამოკიდებულება რუსთაველისადმი არ არის მხოლოდ სპეციალისტის ან მამულიშვილის მიმართება საკვლევი საგნისადმი.
ეს ურთიერთობა არ ისაზღვრება მხოლოდ პროფესიული ან მამულიშვილური ინტერესებით. არა. ბატონი ვიქტორი რაღაც ზეადამიანურია, არაამქვეყნიურია, მოჯადოებულია „ვეფხისტყაოსნის“ მადლით. მკვლევარის დამოკიდებულება საკვლევი ობიექტისადმი არ თავსდება კვლევა-ძიების სფეროში, ესაა რაღაც ზეადამიანური, სწორედ რომ რუსთველური „სიშმაგით“ შეპყრობილი
მიჯნურობა, რომლის ემოციურ და ინტელექტუალურ ენერგიას მარტო კვლევის სიღრმისეულ შრეებში როდი შეჰყავს მაძიებელი, არამედ ამასთანავე საოცრად ამაღლებს, სიცოცხლის ხალისსა და სიდიადეს ანიჭებს მას. ეს განწყობა გამჭოლად გასდევს ქართველი მეცნიერის ყველა ნაშრომს, ყველა სტრიქონს, მაგრამ განწყობის სიდიადე საოცარი დატვირთულობითაა კონცენტრირებული ვიქტორ ნოზაძის მიმართვაში
რუსთაველისადმი:
„შენ ბრძანდები მფლობელი ქართული მხატვრული ენისა და ქართველი ერი ამით არის მოჯადოებული!
შენ ბრძანდები სახარება სიყვარულისა!
შენ ბრძანდები მეფსალმუნე, გამაკეთილშობილებელი, აღმზავებელი ფაქიზი სიყვარულისა და ქართველი ერი ასეთი სიყვარულის პატივის მიმგები არის!
ამიტომ ბრძანდებით შენ და ქართველი ერი განუყოფელი, განუშორებელი, განუყრელი!
თქვენ იცოცხლეთ მარად ჟამს!
იცოცხლეთ უკუნითი უკუნისამდე!..
სანამ მზე მზეობს და მსოფლიო ცოცხლობს!“
ბატონ ვიქტორ ნოზაძეს ამის მეტი რომ არაფერი დაეწერა, ეს ცეცხლოვანი, ლოცვად აღვლენილი აღსარებაც საკმარისი იქნებოდა იმის სარწმუნოდ, თუ როგორი სიძლიერით შესტრფის მშობლიურ მიწას მოწყეტილი რაფინირებული ლიტერატორი და ქართლოსიანთა მოდგმის სიდიადით დამუხტული მამულიშვილი „ვეფხისტყაოსანს“. ზემოთ ციტირებულ პოეტურ სტრიქონებში ცრემლისმომგვრელი აღმაფრენითაა განცდილი რუსთაველისა და საქართველოს ერთარსებობა და ამ ერთარსებობის სიდიადე, მოკრძალებული თაყვანისცემა ამ სიდიადისადმი. კითხულობთ მათ და გრძნობთ, - ეს ჩვეულებრივი, მხოლოდ პროფესიული
დაწყება კი არ არის კვლევა-ძიებისა, არამედ ღრმადმორწმუნე ფაქიზი სულის მისვლაა გამწმენდელ და ამამაღლებელ საკურთხეველთან. ასე სათუთია დიდი ვიქტორ ნოზაძის დამოკიდებულება ქართული ცივილიზაციისადმი, რომელსაც შარავანდედად ადგას „ვეფხისტყაოსანი“.
„ვეფხისტყაოსნის“ ნოზაძისეული გააზრების მრავალ ღირსებათა შორის ერთ-ერთი ისიცაა, რომ რუსთაველის ეროვნულ დამსახურებად ის მიიჩნევს საქართველოს გაერთიანებას, დიახ, „ვეფხისტყაოსანმა“ გააერთიანა და შეამჭიდროვა მართლმადიდებელი, კათოლიკე და მაჰმადიანი ქართველი. აღმსარებლობითი სხვაობის მიუხედავად,
ყველა ქართველი სწორედ „ვეფხისტყაოსანში“ გრძნობდა თავის ქართველობას.
დიდი ბატონი ვიქტორ ნოზაძე მართლაც რაღაც არაადამიანური გრძნობებით იყო „ვეფხისტყაოსანთან“ დაკავშირებული, მასთან მარადიული მიმართება ბატონი ვიქტორის სიცოცხლის ფორმა, არსი იყო. ამაში კვლავდაკვლავ გვარწმუნებს ვიქტორის მეგობრის, ბატონი მიხეილ ქავთარაძის
მოგონება: „ბერლინში ვიქტორ ნოზაძეს „ვეფხისტყაოსანზე“ მუშაობისათვის ბევრი დრო ჰქონდა, მხოლოდ ყოველდღიური საჰაერო განგაში თუ უშლიდა ხელს. ერთ საღამოს, როდესაც იგი ჩვეულებრივ სხვადასხვა გაშლილ ლექსიკონებს უჯდა და სიტყვებს ერთიმეორეს ადარებდა, რაშიც, სიტყვის უფრო მალე მოსაძებნად მეც ვეხმარებოდი, განგაშის საყვირი გაისმა. ბინაში და მთელი სახლში მყოფებიც საჩქაროდ თავშესაფარისაკენ გაეშურნენ. ვიქტორმა წასვლაზე უარი თქვა და ხათრით მეც დავრჩი. ცოტა ხნით მუშაობა განვაგრძეთ, მაგრამ მალე სინათლე ჩაქრა, ჩვენ მეორე ოთახში გავედით, ქუჩისაკენ მიმართული ფანჯარა გავაღეთ და ცას ვათალიერებდით.
პროჟექტორები თვითმფრინავებს ეძებდნენ და მნათი ტყვიებიც ცას სერავდნენ. ერთმა ყუმბარმშენმა განათებული არე გადაჭრა და ჩვენს პირდაპირ მდგარი მაღალი შენობის უკან გაუჩინარდა.
- აბა მითხარი, „ვეფხისტყაოსნის“ რომელ ადგილს მოგვაგონებს ეს ამბავი, - მკითხა ვიქტორმა, - საჰაერო ბრძოლასა და ფარ-ხმალით ბრძოლას შორის რა უნდა იყოს საერთო-მეთქი. ზიჩის ილუსტრაციები გაიხსენეო, - მითხრა ვიქტორმა, - ავთანდილი რომ ორბს ისარს ესვრის, იმას გულისხმობ?
- ვკითხე მე. არა, სხვა უფრო შინაარსით და მოქმედებითაც მსგავსი სურათია ფატმანის მონა ზანგი რომ წერილით ხელში ქაჯეთის ციხისაკენ მიფრინავსო, - შე კაი კაცო! იმ მონას მანუგეშებელი წერილი მიჰქონდა ნესტანისათვის, შინაარსობრივი მსგავსება აქ სად არის, ვიქტორ? - როგორ არ არის. ფრიდრიხ შტრასეზე როგორი ნესტანიც ზის, ამერიკელ ზანგებსაც ისეთი წერილები მიაქვსო“.
ეს მოგონებაც კიდევ ერთხელ გვიდასტურებს ვიქტორ ნოზაძის ცხოვრების სტილს, მისი სიცოცხლის არსსა და თვითგანწირვას, ალბათ სწორედ ასეთი ცხოვრებით, პირადისა და ეროვნულის მთლიანობის
შემეცნებით ცხოვრობდნენ ჩვენი დიდი წინაპრები, რამაც განაპირობა
კიდეც ჩვენი არსებობა და გამძლეობა.
ბატონ მიხეილ ქავთარაძის მოგონება წარმოგვიჩენს დიდი მკვლევარის
არა მარტო ფანატიკურ გატაცებას „ვეფხისტყაოსნით“, არამედ შთამბეჭდავია ვიქტორ ნოზაძის შთანთქმა „ვეფხისტყაოსნის“ სამყაროში როგორ ჰქონდა მას ძვალ-რბილში გამჯდარი რუსთველური სტრიქონები
და ყოველგვარ სიტუაციაში, სალაღობოსა თუ ტრაგიკულში ისე იყო მიჯაჭვული „ვეფხისტყაოსანთან“, რომ ყოველი ცხოვრებისეული ფაქტი იწვევდა ასოციაციას ეპიზოდებისას. არა, ბატონებო, ეს არ არის მხოლოდ სპეციალისტის დამოკიდებულება საკვლევი საგნისადმი, აშკარად არ არის, მაგრამ რა არის, ამის თქმა ყოველ შემთხვევაში მე არ შემიძლია. ეს რაღაც არა ადამიანური, ზებუნებრივი, ღვთაებრივი მადლია. სწორედ ამ მადლმა შეაძლებინა ბატონ ვიქტორ ნოზაძეს რუსთველური კვლევის საგანძურის შექმნა.
ფერთა სულთქმა: ემოციური დაფიქრება ვიქტორ ნოზაძის „ფერთამეტყველებაზე“?
ქეთევან ელაშვილი
სიტყვაში მოქცეულ ფერში ყველაზე უკეთ აისახება „თვინიერ სულის მოძრაობა“ და იკვეთება ფერთა სულთქმის დაუსრულებელი მისტერია.
ფერი იმდენად თავისთავადი და სტიქიურია,იმდენად ცნობადი და იდუმალი, იმდენად საზღვრული და უსაზღვრო,რა სახისმეტყველებითაცაა ის მოწოდებული,ამიტომაც ფერებით აზროვნება ადამიანის დაუსრულებელი მცდელობაა გაითავისოს
სრულქმნილი სამყარო.
სრულქმნილება ყველაზე ჭარბადმეტყველი ფენომენია, უზადო გასრულებაა,
ჰარმონიაა, ჩვეული უჩვეულობაა, მისტერიაა აღმაფრენისა და განცდა ღვთიური მადლისა.
რაც უფრო ზებუნებრივად აღმოცენდება ეს განცდა,მით უფრო დიდია ადამიანის მისწრაფება სრულყოფილებისაკენ, რომელიც აუმღვრეველი სამყაროს ზედმიწევნითი აღქმაა, რაც გაცხადებული და საცნაურია, მხოლოდ და მხოლოდ, სახიერ აზრთამეტყველებაში, რომლის ძირითადი საზრისი თავად სიტყვაშია განთავსებული.
„სიტყვა ცოცხალი არსებაა, - იგი იბადება, იზრდება და კვდება - მას ან აზრი ეცვლება, ან უხმარი ხდება... საჭიროა თითოეული სიტყვის გამოშიგვნა, სინათლეზე გადმოშლა და ცხადად მისი დანახვა. ყოველ სიტყვას განსაზღვრულ ხანაში თავისი დედა-აზრი აქვს, თავისი შინა-აზრი და შინა-არსი, - ერთ ხანაში ხანდახან იცვლება იგი, მოწინააღმდეგე მნიშვნელობასაც კი ღებულობს. აუცილებელია მისი ცოდნა“.
სიტყვის ამგვარი გასიგრძეგანებითაა შესაძლებელი არა მხოლოდ გაითავისო ძეგლი, გახდე მისი მოტრფიალე, არამედ განიკითხო კიდეც, როგორც ეს შეძლო ვიქტორ ნოზაძემ, კერძოდ „ვეფხისტყაოსნის“ შემთხვევაში.
მან დაამკვიდრა სრულიად განახლებული აღქმა - წაკითხვა ამ ძეგლის - განკითხვა,რომელიც სულხან-საბას მიერ შემდეგნაირად არის განმარტებული: „განკითხვა ითქმის ცხადთა ოდენ ზედა საქმეთა“. ვიქტორ ნოზაძისთვისაც იმდენად გაცხადებულია აზრთამეტყველება „ვეფხისტყაოსანში“, რომ სწორედ ამ ძეგლს მიუსადაგა განკითხვანი და თავადვე შეეცადა ამ მცდელობის დასაბუთებას: „ჩემი მიზანი იყო ვეფხისტყაოსნის განკითხვით, ანუ განმარტებითა და გარჩევით ის მთავარი საკითხები ნათელმეყო,
რომელთა თავის მოყრა ერთ დარგში შესაძლებელი გახდებოდა“.
სავსებით ბუნებრივია, რომ ქართული საზრისისა და სულიერების სათავეს ვიქტორ ნოზაძე სწორედ ამ ძეგლში ეძებს, „ვინაიდან ვეფხისტყაოსანი ქართული მეობის სრულყოფის გამომჟღავნების შემოქმედებაა“ და წარმოადგენს ქართული სიტყვის სასიცოცხლო
ფენომენს ანუ ქრისტიანული ცნობიერების კარგად ჩამოყალიბებულ მხატვრულ-ესთეტიკურ კოდს.
„ვეფხისტყაოსნის“ განკითხვით ვიქტორ ნოზაძე არა მარტო „ანაწევრებს
ამ პოემის სხეულს“, არამედ ცდილობს დაგვანახოს ამ ძეგლის „განმსიტყველობითი ძალის მადლი“, ოღონდ გრძნობადი აღქმით ანუ „ვეფხისტყაოსნის“ ფერთამეტყველების გათვალისწინებით და ამგვარად გვაზიაროს ჭეშმარიტებას.
ფერის არსში წვდომა, ხშირ შემთხვევაში, წარმოადგენს დაკარგული დროის ფენომენის გაცნობიერებასაც, ლოგიკურ შედეგს ზემგრძნობელობის განსხეულებისას, რომლისაკენაც მუდამჟამ ილტვის ადამიანი, რადგანაც მისი თვითგადარჩენაც კონკრეტულ ფერში ისახება და თვითგამოსახვაც, ისევ და ისევ, ფერის უსასრულობაში - თვითდინებაში იკვეთება.
ამიტომაც „სიტყვა „ფერი“ გამოხატავს
კიდეც არსს, არსებას, ყოველ საგანს, ყოველ მყოფს, თუ მოვლენას თავისი ფერი აქვს“.
ფერებითაა წარმოდგენილი არა მხოლოდ ვიზუალურად აღქმადი და გრძნობადი სამყარო, არამედ წარმოსახული ირეალურიც და ამასთან ის სასიცოცხლო ენერგიაც, რომელიც ზნეობრივი კატეგორიების სახითაა გამოსახული
სხვადასხვა რელიგიურ თუ კულტუროლოგიურ სისტემებში და, ხშირ შემთხვევებში,ერთი და იმავე ფერითაა მოწოდებული,
როგორც ფერთამეტყველებით გახმიანებული ამქვეყნიური ფიქრი.
ამგვარადვე მრავლისმთქმელია ვიქტორ ნოზაძისათვის „თვით სიტყვა ფერი, რომელიც, ერთი მხრივ, სიმშვიდე-კმაყოფილებას და სისაღე-სიმრთელეს გამოხატავს მეორე მხრივ: ბედნიერებას - სიცოცხლის ლხინს გვიჩვენებს“.
თავად „ვეფხისტყაოსანში“ ფერი თავისი მრავალსახეობითა და მრავალზნეობითაა წარმოდგენილი,რომელი ერთი ჩამოვთვალოთ:
1. ფერნი ესთეტიკური და ფსიქოლოგიკრი თვალსაზრისით თუ ასტროლოგიური საზრისით;
2. სოციალ-პოლიტიკური თუ სოციალ-ეკონომიური საზრისით;
3. რასიული და წოდებრივი მიდგომითა თუ რელიგიური მოსაზრებით;
4. სურათთა ენის მიხედვით თუ სილამაზის ჩვენებით;
„ვეფხისტყაოსანში“ შეუძლებელია ფერის ცალსახად გააზრება, რადგანაც იქ „ფერთა გალობაა და ფერთა შექებაა, რომელსაც ვერც ერთი გალობა ვერ შეედრება“.
რამდენადაც არ არსებობს ფერის არსში წვდომის კონკრეტული
მიჯნა, იმდენად ყოვლისმომცველი და თავადვე მეტყველია ფერი, რომელიც სრულქმნილი სამყაროს გრძნობადი განსხეულებაა - სიტყვაში უკვე განცდად და აზრად გარდასახული. და, რაც მთავარია, ფერებით გამოკვეთილი მხატვრული სახე გაცილებით იდუმალი და სიღრმისეულია, ხოლო სიტყვის სიღრმეს კი, არამც და არამც, არ უნდა მივუსადაგოთ სირთულის ფენომენი.
„ვეფხისტყაოსნის“ სიღრმისეულ აღქმას გვიმარტივებს ვიქტორ ნოზაძეც თავისი „ფერთამეტყველებით“, რადგანაც მხოლოდ ამგვარადაა შესაძლებელი ამ ძეგლში რენესანსული ცნობიერების შეგრძნება. ადამიანური აზროვნების ეს ბოლომდე ამოუცნობი ფენომენი ზეადამიანურ ხედვად და განცდად გარდასახული საოცრად კარგად იკვეთება ფერთამეტყველებაში, რადგანაც ფერის შინაგანი ბუნება ყველაზე უკეთ იტევს „ხორციელი და სულიერი სიკეთის“ ჰარმონიულ თანაშეფარდებას, რომელიც რენესანსული ცნობიერების ანუ რუსთველური აზროვნების ერთ-ერთი სრულყოფილი კონცეფციაა და იმავდროულად წარმოადგენს ქართული სულიერების სააზროვნო ენასაც, რომლის შემეცნების ზედმიწევნითი ნიმუშიცაა - ვიქტორ ნოზაძის „ვეფხისტყაოსნის“ განკითხვანი და ამ უჩვეულო ციკლის ჩვენში პირველად გამოცემული წიგნი - „ფერთამეტყველება“, რომლის გამოსვლითაც დასრულდა ის ერთგვარი მისტიური გაუცხოება, რაც არსებობდა ვიქტორ ნოზაძის ფენომენალურ სამყაროსთან მიმართებით, რადგანაც დღესდღეობით ყველა წიგნიერი ქართველისთვის ის უკვე ხელშესახე, წიგნად იქცა.
გურამ შარაძე
0 Comments